The object of research, development or design (in Russian) : Органические отходы (коровий навоз, овечий навоз, птичий помёт, растительные остатки) и красный навозный червь Eisenia fetida, участвующий в их переработке.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Органикалық қалдықтар (сиыр қиы, қой қиы, құс саңғырығы, өсімдік қалдықтары) және оларды қайта өңдеуге қатысатын Eisenia fetida қызыл шылауы.

Aim of work (in Russian) : Научное обоснование технологии производства высококачественного биогумуса, богатого питательными веществами, с устойчивой структурой и способствующего повышению плодородия почвы, посредством биологической переработки органических отходов, а также оценка её эффективности.

Aim of work (in Kazakh) : Органикалық қалдықтарды биологиялық әдіспен қайта өңдеу арқылы қоректік заттарға бай, құрылымы тұрақты және топырақтың құнарлылығын арттыратын жоғары сапалы биогумус өндіру технологиясын ғылыми негіздеу және тиімділігін бағалау.

Методы исследования (на русском) : В ходе исследования применялись методы определения физико-химических свойств органических отходов (измерение влажности, показателя pH, соотношения C:N), методы микробиологического анализа, контроль процессов вермикомпостирования и компостирования, проведение лабораторных опытов, определение агрохимического состава полученного биогумуса и методы статистической обработки результатов.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу барысында органикалық қалдықтардың физикалық-химиялық қасиеттерін анықтау әдістері (ылғалдылықты, рН көрсеткішін, C:N қатынасын өлшеу), микробиологиялық талдау әдістері, вермикомпосттау және компосттау процесін бақылау, зертханалық тәжірибелер жүргізу, алынған биогумустың агрохимиялық құрамын анықтау және нәтижелерді статистикалық өңдеу әдістері қолданлды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате исследования были определены физико-химические свойства органических отходов (коровий навоз, овечий навоз, птичий помёт и растительные остатки) и оценен их уровень пригодности для производства биогумуса. Оптимальная пропорция смешивания отходов была установлена, и доказано, что биоконверсия проходит наиболее эффективно при сбалансированном соотношении углерода и азота (C:N) в пределах 20–30. В процессе вермикомпостирования было выявлено, что красный навозный червь Eisenia fetida обладает высокой активностью по минерализации органических веществ, а в составе полученного биогумуса наблюдалось увеличение содержания доступного для растений азота, фосфора и калия. В ходе исследования предложена научно обоснованная оптимальная схема смешивания органических отходов и определены эффективные параметры процесса вермиобработки (влажность, pH, структура органических веществ). Полученный биогумус рекомендован как экологически чистое органическое удобрение, способствующее повышению плодородия почвы и урожайности сельскохозяйственных культур. Данная работа вносит вклад в утилизацию органических отходов и внедрение устойчивых биотехнологических методов в сельском хозяйстве.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелерінде органикалық қалдықтардың (сиыр қиы, қой қиы, құс саңғырығы және өсімдік қалдықтары) физикалық-химиялық қасиеттері анықталып, олардың биогумус өндіруге жарамдылық деңгейі бағаланды. Қалдықтардың оңтайлы араластыру пропорциясы белгіленіп, көміртек пен азоттың (C:N) теңгерімді қатынасы 20–30 аралығында болғанда биоконверсия процесінің тиімді жүретіні дәлелденді. Вермикомпосттау процесі барысында Eisenia fetida шылауының органикалық заттарды минералдандыру белсенділігі жоғары екені анықталып, алынған биогумус құрамында өсімдікке қолжетімді азот, фосфор және калий мөлшерінің артқаны байқалды. Зерттеу барысында органикалық қалдықтарды араластырудың ғылыми негізделген оңтайлы схемасы ұсынылды және вермиөңдеу процесінің тиімді параметрлері анықталды (ылғалдылық, рН, органикалық заттардың құрылымы). Алынған биогумус топырақ құнарлылығын арттыруға және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін жоғарылатуға мүмкіндік беретін экологиялық таза органикалық тыңайтқыш ретінде ұсынылды. Бұл жұмыс органикалық қалдықтарды кәдеге жарату мен ауыл шаруашылығында тұрақты биотехнологиялық әдістерді енгізуге үлес қосады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : **По результатам исследования определены основные параметры, необходимые для организации процесса биологической переработки органических отходов. Оптимальный состав органической смеси для вермикомпостирования включает коровий навоз, растительные остатки и птичий помёт в соотношении 3:1:0,5. Для эффективного протекания процесса уровень влажности поддерживался в пределах 60–75%, а показатель pH — 6,5–7,5. Плотность размещения красных навозных червей Eisenia fetida составляла 800–1200 особей на 1 м². Средняя выходность полученного биогумуса составила 45–60% от первоначальной массы органических отходов. Богатство биогумуса питательными элементами (NPK) характеризуется увеличением содержания доступного для растений азота, фосфора и калия. С экономической точки зрения переработка органических отходов позволяет сократить затраты и заменить экологически неэффективные методы захоронения и сжигания отходов на получение доходного и экологически безопасного продукта. Предлагаемая технология при масштабировании в зависимости от объёмов производства может применяться в фермерских хозяйствах, тепличных комплексах и агробиологических центрах. Себестоимость производства биогумуса низкая, а рыночная стоимость конечного продукта высокая, что делает проект экономически эффективной и доходной технологией.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері бойынша органикалық қалдықтарды биологиялық қайта өңдеу процесін ұйымдастыру үшін қажетті негізгі параметрлер анықталды. Вермикомпосттау жүйесінде қолданылатын органикалық қоспаның оңтайлы құрамы сиыр қиы, өсімдік қалдықтары және құс саңғырығын 3:1:0,5 қатынасында араластыруды қажет етеді. Өңдеу процесінің тиімді өтуі үшін ылғалдылық деңгейі 60–75%, рН көрсеткіші 6.5–7.5 аралығында сақталды. Eisenia fetida шылауларының тығыздығы 1 м² алаңға 800–1200 дана мөлшерінде орналастырылды. Өндірілген биогумустың орташа шығымы бастапқы органикалық массаның 45–60% құрады. Биогумустың қоректік элементтерге байлығы (NPK) өсімдікке қолжетімді азот, фосфор және калий мөлшерінің артуымен сипатталады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, органикалық қалдықтарды қайта өңдеу шығындарын төмендетіп, қалдықтарды көму және жағу сияқты экологиялық тиімсіз әдістердің орнына табысты, экологиялық қауіпсіз өнім алу мүмкіндігін береді. Ұсынылған технология өндіріс көлеміне байланысты масштабталған жағдайда фермерлік шаруашылықта, жылыжай кешендерінде және агробиологиялық орталықтарда қолдануға қолайлы. Биогумус өндірісінің өзіндік құны төмен, ал түпкі өнімнің нарықтық құны жоғары болғандықтан, жоба экономикалық жағынан тиімді және қайтарымы жоғары технология болып табылады.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования были протестированы на опытно-производственном уровне. Технология вермикомпостирования органических отходов применялась на малой производственной площадке, процесс получения биогумуса проводился в стабильном режиме. Полученный биогумус использовался в качестве пробного удобрения для сельскохозяйственных культур, показав улучшение структуры почвы и повышение урожайности. Технологию возможно адаптировать для применения в фермерских хозяйствах и тепличных комплексах. Результаты проекта готовы к внедрению и масштабированию на производственные объёмы.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері тәжірибелік-өндірістік деңгейде сынақтан өткізілді. Органикалық қалдықтарды вермикомпосттау технологиясы шағын өндірістік алаңда қолданылып, биогумус алу процесі тұрақты режимде жүргізілді. Алынған биогумус ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруде сынақ ретінде пайдаланылып, топырақтың құрылымын жақсартатыны және өнімділікті арттыратыны анықталды. Технологияны фермерлік шаруашылықтарда және жылыжай кешендерінде қолдануға бейімдеу мүмкіндігі бар. Жоба нәтижелері тәжірибеге енгізуге дайын және өндірістік көлемде масштабтауға қолайлы.

Efficiency (in Russian) : Проект направлен на производство биогумуса путём переработки органических отходов и повышение плодородия почвы. В результате повышается урожайность сельскохозяйственных культур, обеспечивается экологическая и экономическая польза.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба органикалық қалдықтарды қайта өңдеу арқылы биогумус өндіріп, топырақтың құнарлығын арттыруға бағытталған. Нәтижесінде ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігі өсіп, экологиялық және экономикалық пайда қамтамасыз етіледі.

Field of application (in Russian) : Эта технология применяется в сельском хозяйстве, ландшафтных и экологических проектах, где необходимо перерабатывать органические отходы для производства биогумуса. Кроме того, она эффективна в фермерских хозяйствах для повышения плодородия почвы и увеличения урожайности культур.

Field of application (in Kazakh) : Бұл технология органикалық қалдықтарды қайта өңдеу арқылы биогумус өндіруді қажет ететін ауылшаруашылық, ландшафттық және экологиялық жобаларда қолданылады. Сонымен қатар, топырақ құнарлылығын арттыру және дақылдардың өнімділігін жоғарылату үшін фермерлік шаруашылықтарда да тиімді.