The object of research, development or design (in Russian) : Объект исследования – языковая и метаязыковая рефлексия детей-билингвов и полилингвов Казахстана.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны – Қазақстан билингв мен полилингв балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясы.

Aim of work (in Russian) : Выявить и проанализировать особенности языковой и метаязыковой рефлексии би- и полилингвальных детей в социолингвистическом, психолингвистическом и лексикографическом аспектах, а также определить влияние социокультурных и возрастных факторов на лингвокогнитивное развитие детей-билингвов и детей-полилингвов, развивающихся в полиязычном социуме Казахстана.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты-лингвистикалық, психолингвистикалық және лексикографиялық аспектілерде қостілді және көптілді балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясының ерекшеліктерін анықтау және саралап талдау, сондай - ақ Қазақстанның көптілді қоғамында дамып келе жатқан қостілді балалар мен көптілді балалардың лингвокогнитивтік дамуына әлеуметтік-мәдени және жасерекшелік факторларының ықпалын анықтау.

Методы исследования (на русском) : I. Для реализации социолингвистического аспекта исследования применены: 1) Социолингвистический опрос – для сбора данных о языковых предпочтениях и практике использования казахского и русского языков среди детей-билингвов и полилингвов путем анкетирования родителей. 2) Russian Nounand Verb Naming Test – это тест для оценки навыков номинации и понимания слов у билингвальных и полилингвальных детей в условиях многоязычной среды. II. Для реализации психолингвистического аспекта исследования применен метод психолингвистического эксперимента (ПЛЭ). Цель метода ПЛЭ в проекте - актуализировать мотивационно-ассоциативные связи, возникающие в метаязыковом сознании детей для выявления особенностей их осознания мотивированной лексики, стимулировать проявление мотивационной рефлексии путем методики прямого толкования значения слов. Исследование проводится с использованием описательного метода и традиционных приемов, таких как непосредственное наблюдение, интроспекция, систематизация, кодирование и классификация. Также применяются основные методологические принципы (системность, синхронность, антропоцентризм) и методический прием соотносительности языковых единиц.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері І. Зерттеудің әлеуметтік-лингвистикалық аспектісін іске асыруда қолданылды: 1. Әлеуметтік-лингвистикалық сауалнама – ата-аналар арасында сауалнама жүргізу арқылы билингв және полилингв балалардың тілдік артықшылықтары мен қазақ және орыс тілдерін қолдану тәжірибесі туралы деректерді жинау. 2. Russian Nounand Verb Naming Test – бұл көп тілді орта жағдайында билингв және полилингв балалардың атаулар мен сөздерді түсіну дағдыларын бағалауға арналған тест. II. Зерттеудің психолингвистикалық аспектісін іске асыру үшін психолингвистикалық эксперимент (ПЛЭ) әдісі қолданылды. Жобадағы ПЛЭ әдісінің мақсаты – балалардың уәждемелі лексиканы түсіну ерекшеліктерін анықтау үшін олардың метатілдік санасында туындайтын уәждемелік-ассоциативтік байланыстарды өзектендіру, сөздердің мағынасын тікелей түсіндіру әдістемесі арқылы уәждемелік рефлексия көрінісін ынталандыру. Зерттеу тiкелей бақылау, интроспекция, жүйелеу, кодтау және жiктеу сияқты сипаттау әдiстерi мен дәстүрлi тәсiлдердi пайдалана отырып жүргiзiледi. Сондай-ақ негізгі әдіснамалық қағидаттар (жүйелілік, үйлесімділік, антроөзектілік) және тіл бірліктерінің қатынасы әдістемелік әдісі қолданылады.

Obtained results and novelty (in Russian) : 1. Разработаны и обоснованы современные теоретико-методологические подходы к исследованию языковой и метаязыковой рефлексии детей-билингвов и полилингвов на базе теории ментального лексикона, номинации и лексической мотивации, методология исследования и дизайн эксперимента; 2. Проведены социолингвистический и психолингвистический эксперименты, сформирована база данных (более 50000 лексических реакций и 10000 детских метавысказываний); 3. Проводится корреляция результатов социолингвистического и психолингвистического экспериментов, языковой и метаязыковой рефлексии для выявления взаимосвязей между уровнем ментального лексикона и уровнем рефлексивных навыков у детей, проживающих в различных социокультурных условиях. Проект представляет собой первое многоаспектное исследование языковой и метаязыковой рефлексии би- и полилингвальных детей, проживающих в разных регионах Казахстана (северный, южный, западный, восточный). Новизна проекта обеспечивается уникальными объектом и предметом исследования, применением современных методологических подходов, выборкой респондентов, языковым материалом.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1. Ментальды лексика теориясы, аталым және лексикалық уәждеме, зерттеу әдістемесі және эксперимент дизайны негізінде қостілді және көптілді балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясын зерттеудің заманауи теориялық-әдіснамалық тәсілдері әзірленді және негізделді; 2. Әлеуметтік лингвистикалық және психолингвистикалық эксперименттер жүргізілді, мәліметтер базасы құрылды (50000-нан астам лексикалық реакциялар және 10000 балалар метасөйленімі); 3. Әртүрлі әлеуметтік-мәдени жағдайларда тұратын балалардағы ментальды лексика деңгейі мен рефлексиялық дағдылар деңгейі арасындағы өзара байланысты анықтау үшін әлеуметтік лингвистикалық және психолингвистикалық эксперименттердің, тілдік және метатілдік рефлексияның нәтижелері корреляцияланды. Жоба Қазақстанның түрлі өңірлерінде (солтүстік, оңтүстік, батыс, шығыс) тұратын би- және полилингв балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясын тұңғыш көп аспектіде зерттеу болып табылады. Жобаның жаңалығы зерттеудің бірегей нысаны мен пәні, заманауи әдіснамалық тәсілдерді қолданумен, респонденттерді , тілдік материалды іріктеумен қамтамасыз етіледі.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : • Сформирован библиографический каталог научной литературы по всем направлениям исследования (не менее 150 источников); • разработана концептуальная модель языковой и метаязыковой рефлексии би-и мультилингвальных детей на основе теорий ментального лексикона, номинации и лексической мотивации; • сформированы экспериментальные методики по выявлению особенностей осмысления мотивированного пласта лексики, точности и скорости номинации; • сформирована репрезентативная выборка: 600 детей 6–10 лет (монолингвы/билингвы, мультилингвы) из разных регионов Казахстана; • собраны данные: более 50 000 лексических реакций и 10 000 метавысказываний; • создан цифровой корпус детских метаязыковых высказываний с учетом возрастных и языковых параметров.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеудің барлық бағыттары бойынша ғылыми әдебиеттердің библиографиялық каталогы қалыптастырылды (кемінде 150 дереккөз);  ментальдық лексикон, аталым және лексикалық уәждеме теориялары негізінде би-және мультилингвальды балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясының концептуалдық моделі әзірленді;  лексиканың уәждемелік қабатын, аталым дәлдігі мен жылдамдығын түсіну ерекшеліктерін анықтау бойынша эксперименттік әдістемелер қалыптастырылды;  репрезентаттық іріктеме қалыптастырылды: Қазақстанның түрлі өңірлерінен 6-10 жастағы 600 бала (монолингв/билингв, мультилингв);  деректер жинақталды: 50 000-нан астам лексикалық реакциялар және 10 000 метасөйленістер;  жас және тілдік көрсеткіштерін ескере отырып, балалардың метатілдік сөйленістерінің цифрлық корпусы құрылды.

Level of implementation (in Russian) :

Level of implementation (in Kazakh) :

Efficiency (in Russian) : Исследование позволит лучше понять, как многоязычие влияет на когнитивную гибкость детей и их способность решать сложные задачи, что важно для их подготовки к жизни в быстро меняющемся мире. Для родителей проект станет ценным источником информации о том, как поддерживать когнитивное и языковое развитие детей, создавать благоприятные условия для их роста и социализации. Результаты исследования станут основой для разработки новых образовательных стратегий, адаптированных к условиям двуязычного и многоязычного обучения, что будет полезно педагогам для развития лингвистического мышления у детей.

Efficiency (in Kazakh) : Зерттеу көптілділікті балалардың когнитивтік(танымдық) икемділігіне және олардың тез өзгеретін әлемде өмір сүруге дайындығы үшін маңызды болатын күрделі мәселелерді шешу қабілетіне қалай әсер ететінін жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Ата-аналар үшін жоба балалардың когнитивтік және тілдік дамуын қолдау, олардың өсуі мен әлеуметтенуі үшін қолайлы жағдайлар жасау туралы құнды ақпарат көзі болады. Зерттеу нәтижелері мұғалімдерге балалардың лингвистикалық ойлауын дамыту үшін пайдалы болатын қостілді және көптілді оқыту жағдайларына бейімделген жаңа білім беру стратегияларын әзірлеуге негіз болады.

Field of application (in Russian) : Особенности языковой и метаязыковой рефлексии детей, выявленные и проанализированные в исследовании, будут полезны для разработки вузовских образовательных курсов по социолингвистике, психолингвистике, онтолингвистике, детскому дискурсу и инновационных лексикографических проектов на казахском и русском языках, а также могут быть применены экспертами в области педагогического образования для составления учебных программ предшкольного и младшего школьного звена.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу барысында анықталған және талданған балалардың тілдік және метатілдік рефлексиясының ерекшеліктері қазақ және орыс тілдерінде әлеуметтік лингвистика, психолингвистика, онтолингвистика, балалар дискурсы және инновациялық лексикографиялық жобалар бойынша жоғары оқу орындарының білім беру курстарын әзірлеу үшін пайдалы болады, сондай-ақ мектепалды және бастауыш мектеп буыны оқу бағдарламаларын жасау үшін педагогикалық білім беру саласының сарапшылары қолдануы мүмкін.