The object of research, development or design (in Russian) : Растение стевия (Stevia rebaudiana Bertoni).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Стевия өсімдігі (Stevia rebaudiana Bertoni).

Aim of work (in Russian) : Исследование и разработка селекционных линии стевии с адаптивным потенциалом, подходящие для районирования в Алматинской области.

Aim of work (in Kazakh) : Алматы облысында аудандастыруға жарамды адаптивті потенциалы бар стевияның селекциялық линияларын шығару және зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Для разработки селекционных линий стевии применяли комплекс методов, включающий физиологию растений, клеточную селекцию и микроклональное размножение in vitro. В качестве исходного материала использовали семена и микрочеренки (апикальные и пазушные почки). Индукцию каллусогенеза из листовых и стеблевых эксплантов проводили на модифицированной среде Мурасиге и Скуга (МС) с добавлением ауксинов (2,4Д, НУК) и цитокининов (БАП, кинетин). Культивирование эксплантов осуществляли в контролируемых условиях (23±2°C, 16-часовой фотопериод). Отбор устойчивых линий проводили на селективных средах с ПЭГ и NaCl, используя методы прямой и ступенчатой селекции. Процесс регенерации и морфогенеза в каллусных культурах осуществляли на модифицированных средах МС с добавлением различных фитогормонов (ауксины, цитокинины). Для индукции морфофизиологических изменений применяли обработку колхицином. Были проведены полевые испытания ростовых показателей стевии на Агробиостанции КазНУ им. аль-Фараби. Проведен агрохимический анализ почвы на опытном участке для оценки влияния минеральных удобрений на ее плодородие.

Методы исследования (на казахском) : Стевияның селекциялық линияларын алу үшін өсімдіктер физиологиясы, клеткалық селекция және in vitro жағдайында клондық микрокөбейтудіін қамтитын кешенді әдістер қолданылды. Бастапқы материал ретінде тұқымдар мен микроқалемшелер (апикалды және қолтық бүршіктер) пайдаланылды. Жапырақ және сабақ экспланттарынан каллусогенез индукциясы ауксиндер (2,4Д, НСҚ) мен цитокининдер (БАП, кинетин) қосылған модификацияланған Мурасиге және Скуг (МС) ортасында жүргізілді. Экспланттарды өсіру бақыланатын жағдайларда (23±2°C, 16 сағаттық фотопериод) жүзеге асырылды. Тұрақты линияларды іріктеу ПЭГ және NaCl бар селективті орталарда тікелей және сатылы сұрыптау әдістерін қолдану арқылы жүргізілді. Каллус культураларындағы регенерация және морфогенез процесі әртүрлі фитогормондар (ауксиндер, цитокининдер) қосылған модификацияланған МС орталарында жүзеге асырылды. Морфофизиологиялық өзгерістерді индукциялау үшін колхицинмен өңдеу әдістемесі қолданылды. Стевияның өсу көрсеткіштеріне далалық сынақтар әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Агробиостанциясында жүргізілді. Топырақ құнарлылығына минералды тыңайтқыштардың әсерін бағалау үшін тәжірибелік аудан топырағына агрохимиялық талдау жасалды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Входе первого этапа проекта была разработана комплексная технология размножения и селекции стевии в культуре in vitro, в результате которой были получены линии с повышенной толерантностью к абиотическим стрессам и с индуцированными морфологическими изменениями. Ключевым итогом стала успешная адаптация регенерантов к почвенным условиям на Агробиостанции КазНУ, где в ходе полевых испытаний был выделен наиболее продуктивный длиннолистный морфотип. Проведенный агрохимический анализ почвы показал, что внесение минеральных удобрений (N₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀) значительно повышает плодородие, в частности содержание подвижных форм азота (рост на 126%), фосфора (+23%) и калия (+29%), что напрямую коррелирует с увеличением биомассы растений. Таким образом, за отчетный период была создана необходимая научно-методическая база для дальнейшей селекционной работы. По результатам проведенных исследований опубликована статья Saltanat Asrandina, Zhanar Chunetova, Saule Atabayeva, Yerlan Kirshibayev, Saule Kenzhebayeva, Nurgul Mamytova, Sabina Shoinbekova Study of morphogenetic and physiological responses of Stevia rebaudiana to colchicine treatment in an in vitro micropropagation system and ex vitro adaptation // Engineered Science. – 2025. – Vol. 37. – Article 1814. – DOI: https://dx.doi: 10.30919/es1814 (Q1)

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жобаның бірінші кезеңі барысында стевияны in vitro жағдайында көбейту мен селекциясының кешенді технологиясы әзірленді, оның нәтижесінде абиотикалық стрестерге төзімділігі жоғары және индукцияланған морфологиялық өзгерістері бар линиялар алынды. Негізгі нәтиже ретінде регенеранттардың ҚазҰУ Агробиостанциясының топырақ жағдайларына сәтті бейімделуі болды, онда алдын ала далалық сынақтар барысында биомасса бойынша ең өнімді ұзын жапырақты морфотип анықталды. Жүргізілген агрохимиялық талдау негізінде топыраққа минералды тыңайтықтарды енгізу (N₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀) оның құнарлығын, атап айтқанда азоттың (126 %-ға), фосфордың (+23%) және калийдің (+29%) жылжымалы формаларын едәуір арттыратынын көрсетті, бұл өсімдік биомассасының артуымен байланысты болды. Есепті кезеңде селекциялық жұмыстарды одан ары қарай жүргізу үшін қажетті ғылыми-әдістемелік база құрылды. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша ғылыми мақала жарияланды. Saltanat Asrandina, Zhanar Chunetova, Saule Atabayeva, Yerlan Kirshibayev, Saule Kenzhebayeva, Nurgul Mamytova, Sabina Shoinbekova Study of morphogenetic and physiological responses of Stevia rebaudiana to colchicine treatment in an in vitro micropropagation system and ex vitro adaptation // Engineered Science. – 2025. – Vol. 37. – Article 1814. – DOI: https://dx.doi: 10.30919/es1814 (Q1)

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработана технология получения селекционных линий стевии, адаптированных к условиям Казахстана. Технология включает методы клеточной селекции (in vitro на NaCl и ПЭГ) и микроклонального размножения, позволяющие получить линии с повышенной стрессоустойчивостью и сокращенным периодом акклиматизации (с 2-2,5 до 1-1,5 месяцев). Выделен наиболее продуктивный в полевых условиях длиннолистный морфотип (до 760 г/растение).

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қазақстан жағдайына бейімделген стевияның селекциялық линияларын алу технологиясы әзірленді. Технология стреске төзімділігі жоғары және акклиматизация кезеңі қысқартылған (2-2,5 айдан 1-1,5 айға дейін) линияларды алуға мүмкіндік беретін клеткалық селекция (NaCl және ПЭГ in vitro) және микроклоналды көбейту әдістерін қамтиды. Далалық жағдайда ең өнімді ұзын жапырақты морфотип (760 г/өсімдікке дейін) анықталды.

Level of implementation (in Russian) : нет

Level of implementation (in Kazakh) : жоқ

Efficiency (in Russian) : Эффективность подтверждена получением стрессоустойчивых линий стевии с сокращенным периодом адаптации (до 1-1,5 месяцев). Показана эффективность обработки колхицином (0,025%, 24 ч) для индукции положительных морфологических изменений (увеличение площади листа на 19%, ветвления на 50%). В полевых испытаниях выявлено, что внесение удобрений (N₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀) повышает содержание подвижного азота в почве на 126% и увеличивает плотность посадки растений до 150%. Выделен высокопродуктивный морфотип (760 г/растение). По результатам проведенных исследований опубликована статья Saltanat Asrandina, Zhanar Chunetova, Saule Atabayeva, Yerlan Kirshibayev, Saule Kenzhebayeva, Nurgul Mamytova, Sabina Shoinbekova Study of morphogenetic and physiological responses of Stevia rebaudiana to colchicine treatment in an in vitro micropropagation system and ex vitro adaptation // Engineered Science. – 2025. – Vol. 37. – Article 1814. – DOI: https://dx.doi: 10.30919/es1814 (Q1)

Efficiency (in Kazakh) : Тиімділік бейімделу кезеңі қысқартылған (1-1,5 айға дейін) стреске төзімді стевия линияларын алумен расталады. Колхицинмен өңдеудің (0,025%, 24 сағ) оң морфологиялық өзгерістерді (жапырақ ауданының 19%-ға, бұтақтануының 50%-ға артуы) индукциялау үшін тиімділігі көрсетілді. Далалық сынақтарда тыңайтқыштарды енгізу (N₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀) топырақтағы жылжымалы азот мөлшерін 126%-ға арттырып, өсімдіктердің отырғызу тығыздығын 150%-ға дейін ұлғайтатыны анықталды. Жоғары өнімді морфотип (760 г/өсімдік) бөлініп алынды. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша ғылыми мақала жарияланды. Saltanat Asrandina, Zhanar Chunetova, Saule Atabayeva, Yerlan Kirshibayev, Saule Kenzhebayeva, Nurgul Mamytova, Sabina Shoinbekova Study of morphogenetic and physiological responses of Stevia rebaudiana to colchicine treatment in an in vitro micropropagation system and ex vitro adaptation // Engineered Science. – 2025. – Vol. 37. – Article 1814. – DOI: https://dx.doi: 10.30919/es1814 (Q1)

Field of application (in Russian) : Физиология растений, биотехнология растений, клеточная биотехнология и селекция растений, пищевая биотехнология, агробиотехнология.

Field of application (in Kazakh) : Өсімдіктер физиологиясы, өсімдіктер биотехнологиясы, өсімдіктердің клеткалық биотехнологиясы және селекциясы, тағам биотехнологиясы, агробиотехнология.