The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования является набор из 228 образцов гексаплоидной пшеницы (Triticum aestivum L.)., который включает 133 образца из Казахстана, 29 сортов из России, 28 линий, созданных в CIMMYT и 38 линий, созданных в рамках программы CIMMYT-ICARDA-IWWIP.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектілері ретінде 228 үлгіден тұратын гексаплоидты бидай (Triticum aestivum L.) жинағы қарастырылған. Бұл жинаққа Қазақстаннан алынған 133 үлгі, Ресейден алынған 29 сорт, CIMMYT ұйымы жасаған 28 линия және CIMMYT-ICARDA-IWWIP бағдарламасы аясында жасалған 38 линия кіреді.

Aim of work (in Russian) : Картирование генетических факторов, детерминирующих устойчивость к обыкновенной корневой гнили, вызванной Bipolaris sorokiniana, с применением полногеномных исследований ассоциаций в коллекции пшеницы.

Aim of work (in Kazakh) : Бидай коллекциясында жалпы геномдық ассоциациялық зерттеулерді пайдалана отырып, Bipolaris sorokiniana тудыратын жалпы тамыр шіріктеріне төзімділікті анықтайтын генетикалық факторлардың картасын жасау.

Методы исследования (на русском) : Фитопатологический скрининг гермоплазмы пшеницы коллекции из 228 образцов пшеницы на полевую устойчивость к B.sorokiniana проведен в фазу кущения, перед колошением и перед уборкой по шкале Zadoks (1974) растений. Отбор проводился из различных регионов, с учётом различий по степени проявления болезни. Выделение и получение моноспоровых изолятов осуществлялось с использованием общепринятых в фитопатологии методов. Определение видов грибов проведено по методам Gebremariam E. et al. (2018), Leslie, J. F. et al. (2016). Для извлечения геномной ДНК из моноспоровых изолятов использовался модифицированный метод на основе (CTAB). Для подтверждения принадлежности изолятов к виду B. sorokiniana и Fusarium spp., Curvularia и Alternaria использовали видоспецифические праймеры COSA_F/R (Matusinsky et al., 2010) и GPD1/GPD2 (Berbee et al., 1999). Для верификации патогенности изолятов применялся метод инокуляции почвенного субстрата с последующим высевом семян согласно методике Duczek et al., (1985). Для количественной оценки степени поражения применялась индексная система, разработанная Ledingham et al. (1973). При интерпретации результатов изоляты с баллами классифицировались по методике Bozoğlu et al., (2023). Структурный анализ компонентов продуктивности пшеницы включал признаки: высота растения; количество дней до колошения; продуктивная кустистость; длина колоса; среднее число колосков и зерен; масса 1000 зерен.

Методы исследования (на казахском) : Бидай гермоплазмасының 228 үлгісінен тұратын коллекциясына фитопатологиялық скрининг жүргізіліп, B. sorokiniana саңырауқұлағына алаңдық төзімділігі өсімдіктің түптену, масақтану алдындағы және ору алдындағы кезеңдерінде Zadoks шкаласы (1974) бойынша анықталды. Үлгілер әртүрлі аймақтардан, аурудың байқалу айырмашылықтары ескере отырып жиналды. Моноспоралық изоляттарды бөліп алу және алу фитопатологияда жалпы қабылданған әдістер арқылы жүргізілді. Саңырауқұлақ түрлерін анықтау Gebremariam E. et al. (2018), Leslie J. F. et al. (2016) әдістері бойынша жүзеге асырылды. Моноспоралық изоляттардан геномдық ДНҚ алу үшін (CTAB) негізіндегі модификацияланған әдіс қолданылды. Изоляттардың B. sorokiniana және Fusarium spp., Curvularia және Alternaria түрлеріне жататынын растау үшін түрге тән праймерлер — COSA_F/R (Matusinsky et al., 2010) және GPD1/GPD2 (Berbee et al., 1999) пайдаланылды. Изоляттардың патогендігін тексеру үшін Duczek et al. (1985) әдістемесіне сәйкес тұқым себу алдында топырақ субстратына инокуляция жасау тәсілі қолданылды. Зақымдану дәрежесін сандық бағалау үшін Ledingham et al. (1973) әзірлеген индекстік жүйе пайдаланылды. Нәтижелерді интерпретациялау барысында изоляттар Bozoğlu et al. (2023) әдістемесі бойынша балдық көрсеткіштерге сай жіктелді. Бидай өнімділігінің құрылымдық талдауы келесі белгілерді қамтыды: өсімдік биіктігі; масақтануға дейінгі күн саны; өнімді түптену; масақ ұзындығы; масақтағы масақшалар мен дәндердің орташа саны; 1000 дәннің массасы.

Obtained results and novelty (in Russian) : Был проведен мониторинг из 228 образцов по признакам устойчивости к обыкновенной корневой гнили (CRR) и продуктивности и сбор инфекционного материала. Были созданы 50 моноспоровых изолятов B.sorokiniana , проведена морфологическая и молекулярная идентификация и оценка их патогенности. Был проведен фитопатологический скрининг гермоплазмы пшеницы к CRR на стадии взрослого растения в полевых условиях Алматинской и Костанайской областей. Было проведено формирование целевого набора генотипов (не менее 228), различающихся по устойчивости к болезни. Проведен структурный анализ компонентов продуктивности из 2-х регионов Казахстана.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 228 үлгіден тұратын коллекция бойынша кәдімгі тамыр шірігіне (CRR) төзімділік және өнімділік белгілері бойынша мониторинг жүргізіліп, инфекциялық материал жиналды. Bipolaris sorokiniana-ның 50 моноспоралық изоляттары алынып, олардың морфологиялық және молекулалық идентификациясы мен патогенділік бағасы жүргізілді. Алматы және Қостанай облыстарында далалық жағдайда бидай гермоплазмасының CRR-ға ересек өсімдік сатысында фитопатологиялық скринингі жүргізілді. Ауруға төзімділігі бойынша ерекшеленетін (кемінде 228) нысаналы генотиптер жиынтығы қалыптастырылды. Қазақстанның екі аймағынан алынған деректер негізінде өнімділік компоненттерінің құрылымдық талдауы жүргізілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Практическая значимость проекта обусловлена поиском новых QTL и геномных регионов, ассоциированных с устойчивостью к корневой гнили, а также выявлением доноров устойчивости. Экономическая заинтересованность проекта выражается в создании генотипов пшеницы, устойчивых к болезням. Полученные результаты углубляют понимание природы устойчивости к CRR и способствуют разработке более эффективных селекционных программ.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жобаның практикалық маңыздылығы тамыр шірігіне төзімділікпен ассоцияланған жаңа QTL мен геномдық аймақтарды іздеу, сондай-ақ төзімділік донорларын анықтау арқылы айқындалады. Экономикалық маңыздылығы ауруларға төзімді бидай генотиптерін дамыту арқылы көрінеді. Алынған нәтижелер CRR-ге төзімділіктің табиғатын тереңірек түсінуге мүмкіндік беріп, селекциялық бағдарламаларды тиімді жетілдіруге ықпал етеді.

Level of implementation (in Russian) : не предусмотрено

Level of implementation (in Kazakh) : қарастырылмаған

Efficiency (in Russian) : Использование устойчивых сортов и линий пшеницы повысит эффективность производства и конкурентоспособность на рынках, открывая новые возможности для селекции.

Efficiency (in Kazakh) : Төзімді бидай сорттары мен линияларын пайдалану өндіріс тиімділігін және нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттырып, селекция үшін жаңа мүмкіндіктер ашады.

Field of application (in Russian) : Агрономия, селекция и фитопатология

Field of application (in Kazakh) : Агрономия, селекция және фитопатология