The object of research, development or design (in Russian) : В исследование включены 100 спортсменов , проживающих в Карагандинской области. Объектами исследования являются спортсмены с эффективными спортивными результатами. До начала проведения исследований получено информированное согласие от участвующих в исследованиях спортсменов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеуге Қарағанды ​​облысында тұратын 100 спортшы қатысады. Зерттеу объектілері тиімді спорттық нәтижелері бар спортшылар болады. Зерттеуді бастамас бұрын зерттеуге қатысатын спортшылардан ақпараттандырылған келісім алынады.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта заключается в анализе молекулярно-генетических механизмов выносливости у спортсменов, имеющих эффективные результаты спортивной деятельности.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты - спорттық іс-әрекетте тиімді нәтижелерге қол жеткізген спортшылардың төзімділігінің молекулалық-генетикалық механизмдерін талдау.

Методы исследования (на русском) : В проекте определены перспективные генетические маркеры выносливости у 100 спортсменов в возрасте от 18 до 45 лет, занимающихся видами спорта с необходимостью выносливости. Для определения взаимосвязи между генотипами и физиологическими показателями у спортсменов проведены лабораторные биохимические, функциональные исследования (спирография, ВСР (вариабельность сердечного ритма), ЭхоКС, оценка нутритивного статуса на аппарате IN BODY 770) во взаимосвязи с показателями по спортивным результатам.

Методы исследования (на казахском) : Жобада мыналарды анықтау жоспарлануда перспективалых генетикалықх маркеров төзімділік төзімділік қажеттілігі бар спорт түрлерімен айналысатын 18 бен 45 жас аралығындағы 100 спортшыда. Спортшылардың генотиптері мен физиологиялық көрсеткіштері арасындағы байланысты анықтау үшін зертханалық биохимиялық, функционалдық зерттеулерді де (спирография, СРВ (жүрек соғу жиілігінің өзгермелілігі)) жүргізу жоспарлануда., Жаңғырық, бағалау нутритивтік аппараттағы мәртебе IN BODY 770) ішінде өзара қарым-қатынастар спорттық нәтижелер бойынша көрсеткіштермен.

Obtained results and novelty (in Russian) : Выявлена статистически значимая ассоциация между полиморфизмом гена AGTR2 и показателем ЖЕЛ (p=0,028). Носители генотипа C/C демонстрируют более высокие значения жизненной емкости легких по сравнению с носителями генотипа A/A, что представляет научную новизну и подтверждает генетическую детерминированность адаптационного потенциала дыхательной системы у спортсменов. Выявлены статистически значимые ассоциации между генетическими полиморфизмами и биохимическими показателями: различия уровня тестостерона у носителей различных генотипов PPARG (p=0,021) и уровня креатинина в зависимости от полиморфизма rs4341 гена ACE (p=0,048). Это подтверждает генетическую детерминированность метаболических процессов у спортсменов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : AGTR2 генінің полиморфизмі мен ЖЕЛ (өкпенің жалпы өмірлік сыйымдылығы) көрсеткіші арасында статистикалық тұрғыдан мәнді байланыс (p=0,028) табылды. C/C генотипінің тасымалдаушылары А/А генотипіне ие спортшыларға қарағанда өкпенің өмірлік сыйымдылығының жоғары көрсеткіштерін көрсетті, бұл ғылыми жаңалық болып табылады және спортшылардың тыныс алу жүйесінің бейімделу әлеуетінің генетикалық тұрғыдан анықталатынын дәлелдейді. Генетикалық полиморфизмдер мен биохимиялық көрсеткіштер арасында статистикалық тұрғыдан мәнді байланыстар анықталды: PPARG генінің әртүрлі генотиптерін тасымалдаушылар арасында тестостерон деңгейінің айырмашылығы (p=0,021), сондай-ақ ACE генінің rs4341 полиморфизміне байланысты креатинин деңгейінің ерекшелігі (p=0,048) тіркелді. Бұл спортшылардағы метаболизмдік үдерістердің генетикалық тұрғыдан детерминацияланғанын дәлелдейді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Выявлены объективные параметры функционирования кардиореспираторной системы спортсменов, установлены признаки адаптивного ремоделирования тканей и органов в ответ на систематические физические нагрузки. Полученные результаты создают основу для персонализированного подхода к оценке адаптационных резервов и оптимизации тренировочного процесса. Выявлены статистически значимые ассоциации между генетическими полиморфизмами и параметрами состава тела: SMM (p=0,024), TBW (p=0,019), ICW (p=0,023), ECW (p=0,014), FFM (p=0,019) по критерию Краскела-Уоллиса. Полученные данные создают основу для персонализированного подхода к нутритивной поддержке спортсменов с учетом генетических особенностей.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Спортшылардың кардиореспираторлық жүйесінің қызмет етуінің объективті параметрлері анықталып, жүйелі физикалық жүктемелерге жауап ретінде тіндер мен ағзалардың бейімделу ремоделдеу белгілері белгіленді. Алынған нәтижелер бейімделу резервтерін бағалауға және жаттығу процесін оңтайландыруға жеке бағытталған тәсіл қалыптастыруға негіз болады. Генетикалық полиморфизмдер мен дене құрамының параметрлері арасында статистикалық тұрғыдан мәнді байланыстар анықталды: SMM (p=0,024), TBW (p=0,019), ICW (p=0,023), ECW (p=0,014), FFM (p=0,019) - Краскел-Уоллис критерийі бойынша. Алынған мәліметтер спортшылардың генетикалық ерекшеліктерін ескере отырып, нутритивтік қолдауға дербестендірілген тәсіл қалыптастыруға негіз болады.

Level of implementation (in Russian) : Получена интеллектуальная собственность № 61976 от 09.09.2025 г. «Актуальность прогнозируемого индекса инсоляции для снижения риска остеопении у хоккеистов» с актом внедрения на кафедру внутренних болезней НАО «МУК» в образовательный и клинический процессы от 12.09.2025г. Утверждены Научным комитетом Сената КМУ от 25.09.2025 г., протокол №2, методические рекомендации «Молекулярно-генетические особенности выносливости у спортсменов (на примере Карагандинской области)» авторов Рыбалкиной Д.Х., Жумагалиевой Д.А., Ибраевой Л.К. и др. с актом внедрения в клинический и научно-исследовательский процессы НЦГТиПЗ от 07.11.2025г. Утверждены Сенатом НЦГТиПЗ 12.06.2025 г., протокол №3 методические рекомендации «Молекулярно-генетические риски травматизма у профессиональных спортсменов (на примере Карагандинской области)» авторов Рыбалкиной Д.Х., Дюсембаевой Н.К., Ибраевой Л.К. и др. с актом внедрения в клинический процесс клиники НАО «КМУ» от 07.11.2025г.

Level of implementation (in Kazakh) : 2025 жылғы 9 қыркүйекте №61976 интеллектуалдық меншік нысаны алынды - «Хоккейшілерде остеопения қаупін төмендету үшін болжамды инсоляция индексінің өзектілігі» атты жұмыс, 2025 жылғы 12 қыркүйекте «ҚМУ» КЕАҚ ішкі аурулар кафедрасының білім беру және клиникалық үдерісіне енгізу актісімен расталды. 2025 жылғы 25 қыркүйекте ҚМУ Сенатының Ғылыми комитеті (№2 хаттама) бекіткен әдістемелік ұсынымдар – «Спортшылардағы төзімділіктің молекулалық-генетикалық ерекшеліктері (Қарағанды облысы мысалында)» авторлары: Рыбалкина Д.Х., Жумагалиева Д.А., Ибраева Л.К. және т.б., 2025 жылғы 7 қарашадағы НЦГТиПЗ клиникалық және ғылыми-зерттеу үдерістеріне енгізу актісімен расталды. 2025 жылғы 12 маусымда НЦГТиПЗ Сенатының (№3 хаттама) шешімімен бекітілген әдістемелік ұсынымдар - «Кәсіби спортшылардағы жарақаттану қаупінің молекулалық-генетикалық факторлары (Қарағанды облысы мысалында)» авторлары: Рыбалкина Д.Х., Дюсембаева Н.К., Ибраева Л.К. және т.б., 2025 жылғы 7 қарашадағы «ҚМУ» КЕАҚ клиникасының клиникалық үдерісіне енгізу актісімен расталды.

Efficiency (in Russian) : Изучение генетических и физиологических механизмов выносливости при постоянных физических нагрузках позволит проводить эффективный поиск решений достижения спортивных результатов.

Efficiency (in Kazakh) : Тұрақты физикалық белсенділік жағдайында төзімділіктің генетикалық және физиологиялық механизмдерін зерттеу спорттық нәтижелерге жету үшін шешімдерді тиімді іздеуге мүмкіндік береді.

Field of application (in Russian) : Область применения и целевые потребители: спортивные организации, медицинские организации, организации медицинского образования. Достижение цели проекта позволит сформировать понимание ключевых механизмов выносливости при имеющихся генетических полиморфизмах у спортсменов, имеющих достижения в спортивной деятельности.

Field of application (in Kazakh) : Қолдану саласы және мақсатты тұтынушылар: спорт ұйымдары, медициналық ұйымдар, медициналық білім беру ұйымдары. Жобаның мақсатына жету спорттық қызметте жетістіктерге жеткен спортшыларда бар генетикалық полиморфизмдермен төзімділіктің негізгі механизмдері туралы түсінікті дамытуға мүмкіндік береді.