The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования является атмосферный воздух городов Алматы, Павлодар, Усть-Каменогорск.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны Алматы, Павлодар, Өскемен қалаларының атмосфералық ауасы болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Комплексное исследование распределения источников загрязнения воздуха и уровней загрязнения частицами PM2.5 в Павлодаре, Усть-Каменогорске и Алматы с последующей оценкой воздействия на здоровье населения и сопутствующего экономического ущерба.

Aim of work (in Kazakh) : Павлодар, Өскемен және Алматы қалаларында ауаның ластану көздерін кешенді зерттеу және PM2.5 бөлшектерімен ластану деңгейлерін, кейіннен халықтың денсаулығына әсерін және ілеспе экономикалық залалын бағалау

Методы исследования (на русском) : Метод инвентаризации эмиссий согласно руководству Европейского агентства по охране окружающей среды; отбор частиц PM2.5 в соответствии с US EPA 40CFR P.50 и EN12341:2014; химический анализ частиц РМ2.5 термо-оптическим методом для определения OC/EC, методом ионной хроматографии для определения ионов, методом масс-спектрометрией с индуктивно-связанной плазмой для определения элементов.

Методы исследования (на казахском) : Еуропалық қоршаған ортаны қорғау агенттігінің нұсқаулығына сәйкес шығарындыларды түгендеу әдісі; US EPA 40CFR P. 50 және EN12341:2014 сәйкес PM2.5 бөлшектерін іріктеу; OC/EC анықтау үшін термиялық-оптикалық әдіспен РМ2.5 бөлшектерін химиялық талдау, иондарды анықтау үшін иондық хроматография әдісі, элементтерді анықтау үшін индуктивті-плазмалы байланысқан масс-спектрометрия.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые был сделан детальный качественный химический анализ частиц РМ2.5 в городах Павлодар и Усть-Каменогорск с целью определения источников распределения загрязнения воздуха эмпирическим путем.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Алғаш рет ауаның ластануын эмпирикалық жолмен бөлу көздерін анықтау мақсатында Павлодар және Өскемен қалаларында РМ2.5 бөлшектеріне егжей-тегжейлі сапалы химиялық талдау жасалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Массовые концентрации частиц PM2.5 в трёх городах Казахстана; химические профили источников загрязнения PM2.5, построенные на основе метода позитивной матричной факторизации (ПМФ); квантитативные оценки вкладов соответствующих источников в общую массу PM2.5; метеорологические характеристики, использованные для анализа влияния погодных условий на формирование концентраций загрязняющих веществ.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қазақстанның үш қаласындағы PM2.5 бөлшектерінің массалық концентрациясы; оң матрицалық факторизация (ПМФ) әдісі негізінде құрылған PM2.5 ластану көздерінің химиялық профильдері; PM2.5 жалпы массасына тиісті көздердің үлестерін квантитативті бағалау; ауа-райының ластаушы заттардың концентрациясын қалыптастыруға әсерін талдау үшін пайдаланылған метеорологиялық сипаттамалар.

Level of implementation (in Russian) : Выполняется докторская диссертация Тұрсұн Қазбека Мұратұлы на тему: «Исследование распределения источников загрязнения атмосферного воздуха в крупных городах Казахстана», научным руководителем которой является ассоц. проф. Байматова Н. Х. Для обеспечения высокого научного уровня и международной экспертизы в качестве зарубежного научного консультанта привлечён профессор Филип Хопке (Philip K. Hopke) — признанный эксперт в области рецепторного моделирования и качества атмосферного воздуха. Руководитель проекта, Байматова Н. Х., приняла участие в 14-й ежегодной конференции Global Health Day Symposium: Environmental Concerns and Health Impacts in Global and Local Communities, состоявшейся 11 апреля 2025 г. в Буффало, штат Нью-Йорк, США. В рамках распространения научных результатов и экспертного участия в обсуждении вопросов устойчивого развития, руководитель проекта выступила спикером круглого стола на тему «Устойчивое развитие города Алматы в контексте урбанистики» с темой доклада «Алматы қаласы ауасының PM2.5 бөлшектерімен ластануының көздері мен салдарлары», который прошёл 18 сентября 2025 г. Результаты исследования будут представлены Байматовой Н.Х. на Международной научной конференции “European Meeting on Environmental Chemistry EMEC25”, 23-25 ноября 2025 г. на устном докладе на тему “The Hidden Costs of PM2.5-attributable Air Pollution in Kazakhstan’s Urban Centers” (Nassiba Baimatova, Ivan Radelyuk, Aset Muratuly).

Level of implementation (in Kazakh) : Жоба аясында «Қазақстанның ірі қалаларында атмосфералық ауаның ластану көздерін бөлуді зерттеу» тақырыбында Тұрсұн Қазбек Мұратұлының докторлық диссертациясы орындалады, оның ғылыми жетекшісі қауымдастырылған профессор Н.Х. Байматова болып табылады. Жоғары ғылыми деңгейді және халықаралық сараптаманы қамтамасыз ету үшін шетелдік ғылыми кеңесші ретінде рецепторлық модельдеу және атмосфералық ауа сапасы саласындағы танымал сарапшы профессор Филипп Хопке (Philip K. hopke) тартылды. Жоба жетекшісі Байматова Н.Х. 2025 жылы 11 сәуірде АҚШ-та (Буффало, Нью-Йорк) өткен Global Health Day Symposium: Environmental Concerns and Health Impacts in Global and Local Communities 14-ші жыл сайынғы конференциясына қатысты. Ғылыми нәтижелерді тарату және орнықты даму мәселелерін талқылауға сараптамалық қатысу шеңберінде жоба жетекшісі 2025 жылғы 18 қыркүйекте өткен «Алматы қаласы ауасының PM2.5 бөлшектерімен ластануының көздері мен салдары» баяндамасымен «Урбанистика контекстіндегі Алматы қаласының орнықты дамуы» тақырыбында дөңгелек үстелдің спикері болды. Зерттеу нәтижелері Н.Х. Байматовамен 2025 жылғы 23-25 қарашада «European Meeting Environmental Chemistry EMEC25» халықаралық ғылыми конференциясында, «The Hidden Costs of PM2.5-attributable Air Pollution in Kazakhstan’s Urban Centers» (Nassiba Baimatova, Ivan Radelyuk, Aset Muratuly) тақырыбында ауызша баяндамасымен ұсынылатын болады.

Efficiency (in Russian) : Проведён отбор проб PM2.5 в трёх городах Казахстана; выполнено определение химического состава частиц (углеродные фракции, ионы, металлы) современными аналитическими методами; проведено рецепторное моделирование методом ПМФ для определения профилей источников загрязнения и количественной оценки их вкладов; изучено влияние метеорологических параметров на концентрации углеродных фракций, ионов и металлов с применением методов многомерной статистики (корреляционный анализ, PCA).

Efficiency (in Kazakh) : Қазақстанның үш қаласында PM2.5 сынамаларын іріктеу жүргізілді; бөлшектердің (көміртекті фракциялар, иондар, металдар) химиялық құрамын заманауи аналитикалық әдістермен анықтау орындалды; ластану көздерінің бейіндерін анықтау және олардың үлестерін сандық бағалау үшін ПМФ әдісімен рецепторлық модельдеу жүргізілді; көпөлшемді статистика әдістерін қолдана отырып, көміртектің фракциялардың, иондар мен металдардың концентрациясына метеорологиялық параметрлердің әсері зерттелді (корреляциялық талдау, PCA).

Field of application (in Russian) : Полученные данные о химическом составе PM2.5, профилях и вкладах источников загрязнения могут использоваться при разработке мер по снижению загрязнения атмосферного воздуха в крупных городах Казахстана; при формировании целевых показателей и нормативов качества окружающей среды; в деятельности государственных органов, аналитических центров и исследовательских групп, занимающихся вопросами экологической политики и городского планирования; в последующих научных исследованиях, включая моделирование загрязнения, оценку рисков и разработку стратегий управления качеством воздуха.

Field of application (in Kazakh) : PM2.5 химиялық құрамы, ластану көздерінің бейіндері мен салымдары туралы алынған деректер Қазақстанның ірі қалаларында атмосфералық ауаның ластануын төмендету жөніндегі шараларды әзірлеу кезінде; қоршаған орта сапасының нысаналы көрсеткіштері мен нормативтерін қалыптастыру кезінде; экологиялық саясат және қала құрылысы мәселелерімен айналысатын мемлекеттік органдардың, талдау орталықтары мен зерттеу топтарының қызметінде; кейіннен ғылыми зерттеулер, соның ішінде ластануды модельдеу, тәуекелдерді бағалау және ауа сапасын басқару стратегияларын әзірлеу үшін.