The object of research, development or design (in Russian) : Универсальный полимер глинистый композит с высокими антисептическими и эксплуатационными характеристиками на основе термо- и кислотноактивированных и декатионированных бентонитовых глин Казахстана с наночастицами серебра в объеме, в сочетании с неионогенными полимерами ПАА и ПГЭА, а также МКЦ для очистки питьевых и сточных вод тяжелых металлов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Ауыз және сарқынды суларды ауыр металдардан тазартуға арналған, күміс нанобөлшектері енгізілген, ПАА/ПГЭА және МКЦ-мен күшейтілген термо- және қышқылмен активтендірілген, декатиондалған қазақстандық бентониттер негізіндегі әмбебап полимер-сазды композит.

Aim of work (in Russian) : разработка универсального полимер глинистого композита с высокими антисептическими и эксплуатационными характеристиками на основе термо- и кислотноактивированных и декатионированных бентонитовых глин Казахстана с наночастицами серебра в объеме, в сочетании с неионогенными полимерами ПАА и ПГЭА, а также МКЦ для очистки питьевых и сточных вод от биологических, органических загрязнителей и тяжелых металлов.

Aim of work (in Kazakh) : Ауыз және сарқынды суларды биологиялық, органикалық ластағыштар мен ауыр металдардан тазартуға арналған, күміс нанобөлшектері енгізілген, ПАА/ПГЭА және МКЦ-мен күшейтілген термо- және қышқылдық активтендірілген, декатиондалған қазақстандық бентониттер негізіндегі әмбебап полимер-сазды композит.

Методы исследования (на русском) : объектом служат бентониты месторождений Калжат и Орта Тентек и их полимерные композиты для очистки воды; термическая (200–900 °C) и кислотная (HCl 0,5–10 %) активация, декатионирование до H- или Na-формы; внедрение Ag через ионно-обменный механизм [Ag(NH₃)₂]⁺ с последующим восстановлением NaBH₄; синтез гидро- и криогелей на основе ПАА, ПГЭА и МКЦ со сшивкой MBAA; физико-химическая и структурная характеристика XRD, FTIR, BET, TGA/DSC, SEM/EDS, ζ-потенциал, ICP-OES для Ag и металлов; сорбционные тесты в статике и колоннах по Pb²⁺, Cu²⁺, Cd²⁺, Zn²⁺, метиленовому синему и метиловому оранжевому, ПАВ (SDS, CTAB) с контролем по ICP-OES; оптимизация pH под класс загрязнителя; регенерация 0,1–0,5 М HCl, 0,1 М NaOH или водно-спиртовые смеси для катионных красителей, 0,05–0,1 М Na₂CO₃ для анионных ПАВ.

Методы исследования (на казахском) : зерттеу нысаны ретінде су тазартуға арналған Калжат және Орта Тентек кен орындарының бентониттері және олардың полимерлі композиттері алынды; термиялық активтендіру 200–900 °C аралығында, қышқылдық активтендіру HCl 0,5–10 % ерітінділерімен жүргізілді; үлгілер H- немесе Na-формаға дейін декатиондандырылды; Ag енгізу [Ag(NH₃)₂]⁺ комплексі арқылы ион алмастыру механизмімен іске асырылып, кейін NaBH₄-пен тотықсыздандырылды; ПАА, ПГЭА және МКЦ негізінде MBAA тігішу агентімен гидрогельдер мен криогельдер синтезделді; физика-химиялық және құрылымдық сипаттау XRD, FTIR, BET, TGA/DSC, SEM/EDS, ζ-потенциал әдістерімен, сондай-ақ Ag және басқа металл иондары үшін ICP-OES арқылы жүргізілді; сорбциялық сынақтар статикалық және колонналық режимдерде Pb²⁺, Cu²⁺, Cd²⁺, Zn²⁺ иондары, метилен көгі мен метил қызғылы, сондай-ақ БАЗ (SDS, CTAB) бойынша орындалып, бақылау ICP-OES арқылы қамтамасыз етілді; ластағыш класына сәйкес pH оңтайландырылды; регенерация үшін 0,1–0,5 М HCl, 0,1 М NaOH немесе катионды бояғыштарға су-спирт қоспалары, ал анионды беттік активті заттар үшін 0,05–0,1 М Na₂CO₃ қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Исследованы физико-химические свойства, в частности структурно-фазовые и морфологические свойства, пористость, химический состав и структура исходных бентонитов месторождения Калжат и Орта Тентек. Получены образцы термо- и кислотноактивированных бентонитов Калжат и Орта Тентек. Установлены их физико-химические, пористо-текстурные, структурно-фазовые, микроструктурные и сорбционные характеристики, а также химический состав и структура.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2023 жылғы зерттеу міндеттеріне сәйкес, келесі нәтижелер алынды:  Калжат және Орта Тентек бентониттерінің бастапқы үлгілерінің физика-химиялық, құрылымдық-фазалық, морфологиялық, кеуектілік және химиялық құрамы мен құрылымы зерттелді;  Термиялық және қышқылмен активтендірілген үлгілер алынды және олардың физика-химиялық, кеуектілік-текстуралық, құрылымдық-фазалық, микроструктуралық және сорбциялық сипаттамалары анықталды. Сазды минералдардың температура мен қышқыл ерітінділер әсерінен құрылымдық-химиялық өзгеру ерекшеліктері көрсетілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработанные полимер-глинистые сорбенты на основе бентонитов Казахстана и MCC, AAm и HEA позволяют опираться на доступное местное сырьё и стандартные технологические узлы водоподготовки. Это снижает зависимость от импортных материалов, упрощает логистику и уменьшает удельную стоимость очистки за счёт регенерации сорбентов и продления их ресурса. Композиты совмещают удаление ПАВ, ионов тяжёлых металлов и окрашенных органических загрязнителей с антибиообрастающим эффектом, что сокращает расход реагентов на предобработке и снижает нагрузку на мембранные ступени. Научная значимость состоит в формировании оптимального режима получения сорбентов и их сорбционных характеристик, на основе микрокристаллической целлюлозы и AAm и HEA с инкорпорированными наночастицами серебра.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қазақстан бентониттері мен МКЦ, AAm және HEA негізіндегі әзірленген полимер-сазды сорбенттер қолжетімді жергілікті шикізатқа және су дайындаудың стандартты технологиялық тораптарына сүйенуге мүмкіндік береді. Бұл импорттық материалдарға тәуелділікті азайтады, логистиканы жеңілдетеді және сорбенттерді регенерациялау мен олардың ресурсын ұзарту есебінен тазарту құнының бірлік көрсеткішін төмендетеді. Композиттер беттік активті заттарды, ауыр металл иондарын және боялған органикалық ластағыштарды бір мезгілде жоюмен қатар, биообрастануға қарсы әсер береді, соның нәтижесінде алдын ала өңдеу кезінде реагент шығыны қысқарады және мембраналық сатыларға түсетін жүктеме азаяды. Ғылыми маңыздылығы — микрокристалдық целлюлоза мен AAm және HEA негізінде, күміс нанобөлшектері инкорпорацияланған сорбенттерді алудың оңтайлы режимін және олардың сорбциялық сипаттамаларын қалыптастыруда.

Level of implementation (in Russian) : Разработанные полимер-глинистые композиты на основе модифицированных бентонитов, MCC, AAm и HEA целесообразно внедрять как сорбционные и антимикробные материалы в процесс водоподготовки и доочистки сточных вод для удаления ПАВ, ионов тяжёлых металлов и окрашенных органических загрязняющих веществ.

Level of implementation (in Kazakh) : Модификацияланған бентониттер, МКЦ, AAm және HEA негізіндегі әзірленген полимер-сазды композиттерді су дайындау және ағынды суларды кейінгі тазарту үдерістеріне сорбциялық әрі антимикробтық материалдар ретінде енгізу орынды.

Efficiency (in Russian) : Разработанные полимер-глинистые сорбенты на основе бентонитов Казахстана и MCC, AAm и HEA позволяют опираться на доступное местное сырьё и стандартные технологические узлы водоподготовки. Это снижает зависимость от импортных материалов, упрощает логистику и уменьшает удельную стоимость очистки за счёт регенерации сорбентов и продления их ресурса. Композиты совмещают удаление ПАВ, ионов тяжёлых металлов и окрашенных органических загрязнителей с антибиообрастающим эффектом, что сокращает расход реагентов на предобработке и снижает нагрузку на мембранные ступени. Научная значимость состоит в формировании оптимального режима получения сорбентов и их сорбционных характеристик, на основе микрокристаллической целлюлозы и AAm и HEA с инкорпорированными наночастицами серебра.

Efficiency (in Kazakh) : Қазақстан бентониттері мен МКЦ, AAm және HEA негізіндегі әзірленген полимер-сазды сорбенттер қолжетімді жергілікті шикізатқа және су дайындаудың стандартты технологиялық тораптарына сүйенуге мүмкіндік береді. Бұл импорттық материалдарға тәуелділікті азайтады, логистиканы жеңілдетеді және сорбенттерді регенерациялау мен олардың ресурсын ұзарту есебінен тазарту құнының бірлік көрсеткішін төмендетеді. Композиттер беттік активті заттарды, ауыр металл иондарын және боялған органикалық ластағыштарды бір мезгілде жоюмен қатар, биообрастануға қарсы әсер береді, соның нәтижесінде алдын ала өңдеу кезінде реагент шығыны қысқарады және мембраналық сатыларға түсетін жүктеме азаяды. Ғылыми маңыздылығы — микрокристалдық целлюлоза мен AAm және HEA негізінде, күміс нанобөлшектері инкорпорацияланған сорбенттерді алудың оңтайлы режимін және олардың сорбциялық сипаттамаларын қалыптастыруда.

Field of application (in Russian) : бизнес-сектор Республики Казахстан (предприятия водоподготовки и водоочистки, агрохимические и экобиотехнологические компании, производители сорбентов и фильтрующих материалов, сервисные лаборатории).

Field of application (in Kazakh) : Қазақстан Республикасының бизнес-секторы (су дайындау және су тазарту кәсіпорындары, агрохимиялық және экобиотехнологиялық компаниялар, сорбенттер мен сүзгі материалдарын өндірушілер, сервистік зертханалар).