The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являлись плодово-ягодные растения из родов Lonicera, Hipphophae, Viburnum, Berberis произрастающие на территории Восточно-Казахстанской области и в культуре в Алтайском ботаническом саду.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары ретінде Шығыс Қазақстан облысының аумағында өсетін және Алтай ботаникалық бағында мәдени түрде өсірілетін Lonicera, Hippophae, Viburnum, Berberis тұқымдастарына жататын жеміс-жидек өсімдіктері алынды.

Aim of work (in Russian) : Оценка современного состояния популяций дикорастущих плодовых и ягодных растений, их мобилизация.

Aim of work (in Kazakh) : Жабайы жеміс-жидек өсімдіктерінің популяциясының қазіргі жағдайын бағалау, оларды жұмылдыру.

Методы исследования (на русском) : При выполнении научных исследований в полевых и лабораторных условиях нами использованы основные методы эмпирического исследования (наблюдение, сравнение, измерение), принятые при интродукции, обеспечивающие достоверность полученных результатов.

Методы исследования (на казахском) : Далалық және зертханалық жағдайларда ғылыми зерттеулерді орындау кезінде біз алынған нәтижелердің дұрыстығын қамтамасыз ететін енгізу кезінде қабылданған эмпирикалық зерттеудің негізгі әдістерін (бақылау, салыстыру, өлшеу) қолдандық.

Obtained results and novelty (in Russian) : Выявлено 22 новые популяции, Проведен отбор перспективных форм.Сохранена коллекция плодовых из 114 форм. Пополнена коллекция – 4 формами жимолости, 19 формами калины, образованы 2 куртины облепихи В интродукции изучены зимостойкость, продуктивность. Исследованы физиологические особенности, изучен пигментный состав листьев. Дана селекционно–генетическая оценка сеянцев третьего поколения облепихи женским, мужским растениям. Выделено 24 формы. Проведены биохимические анализы на БАВ. Заложен маточник на площади 0,2 га. Разработаны технологии, ускоренному размножению, с применением современных стимуляторов роста. По результатам научных исследований за 2023 – 2025 г. г. опубликованы 3 научные статьи в журналах базы Scopus, 1 статья в журналах Республики Казахстан, рекомендованных КОКСВОН, 6 статей в журналах и сборниках международных научно-практических конференций, 1 методическая рекомендация, получено 2 патента на селекционное достижение.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 22 жаңа популяция анықталды, перспективалық Нысандар іріктелді.114 формадан тұратын жемістер жинағы сақталған. Жинақ толықтырылды-4айдың 4 түрі, вибурнумның 19 түрі, теңіз шырғанағының 2 пердесі құрылды, енгізуде қыстың төзімділігі, өнімділігі зерттелді. Физиологиялық ерекшеліктері зерттелді, жапырақтардың пигменттік құрамы зерттелді. Теңіз шырғанағының үшінші буынының көшеттерін аналық, аталық өсімдіктерге селекциялық-генетикалық бағалау берілген. 24 нысан бөлінді. BAV үшін биохимиялық талдаулар жүргізілді. 0,2 га алаңда аналық без салынды, өсудің заманауи стимуляторларын қолдана отырып, жеделдетілген көбейту технологиялары жасалды. 2023 – 2025 ж. ж. ғылыми зерттеулердің нәтижелері бойынша Scopus базасының журналдарында 3 ғылыми мақала, КОКСВОН ұсынған Қазақстан Республикасының журналдарында 1 мақала, халықаралық ғылыми-практикалық конференциялардың журналдары мен жинақтарында 6 мақала, 1 әдістемелік ұсыныс жарияланды, селекциялық жетістікке 2 патент алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : По результатам научных исследований за 2023 – 2025 г. г. опубликованы 3 научные статьи в журналах базы Scopus, 1 статья в журналах Республики Казахстан, рекомендованных КОКСВОН, 5 статей в журналах и сборниках международных научно-практических конференций, 1 методическая рекомендация, получено 2 патента на селекционное достижение.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : 2023 – 2025 ж. ж. ғылыми зерттеулердің нәтижелері бойынша Scopus базасының журналдарында 3 ғылыми мақала, КОКСВОН ұсынған Қазақстан Республикасының журналдарында 1 мақала, халықаралық ғылыми-практикалық конференциялардың журналдары мен жинақтарында 5 мақала, 1 әдістемелік ұсыныс жарияланды, селекциялық жетістікке 2 патент алынды.

Level of implementation (in Russian) : Получено 2 патента на селекционное достижение

Level of implementation (in Kazakh) : Селекциялық жетістікке 2 патент алынды

Efficiency (in Russian) : Cоздан гибридный фонд сеянцев облепихи крушиновой – Hippophae rhamnoides L., калины обыкновенной – Viburnum opulus L., барбариса круглоплодного – Berberis sphaerocarpa Kar.et Kir., жимолости алтайской – Lonicera altaica Pall., что будет способствовать обогащению генофонда и сохранению генетического материала ex-situ. Изучение эколого-физиологического потенциала и адаптивных способностей, привлекаемых к культивированию новых видов и форм дикорастущих плодовых и ягодных растений позволит сформировать перспективный ассортимент из видов и форм с высокой урожайностью и качеством плодов, что непосредственно скажется на социальном эффекте. Данная работа способствует выполнению задач АПК Республики – улучшению продовольственного обеспечения населения, уровню самообеспечения по плодам, ягодам, который остается очень низким (20%). Импортозамещающий эффект от внедрения результатов исследования по выращиванию посадочного материала и культивированию дикорастущих плодовых и ягодных культур может быть применен во всех регионах Республики Казахстан. Конечным продуктом, селекционным достижением по облепихи крушиновой будет получение сортов, что является одним из важнейших элементов научно-технического прогресса в сельском хозяйстве, обеспечивающим получение необходимого количества высококачественной продукции.

Efficiency (in Kazakh) : Теңіз шырғанағының (Hippophae rhamnoides L.), кәдімгі қаңылтырдың (Viburnum opulus L.), дөңгелек жемісті бөріқарақаттың (Berberis sphaerocarpa Kar. et Kir.) және алтай ырғайының (Lonicera altaica Pall.) будандық көшет қоры жасалды, бұл гендік қорды байытуға және генетикалық материалды ex situ сақтауға ықпал етеді. Өсірілісте қолданылатын жабайы жеміс-жидек өсімдіктерінің жаңа түрлері мен формаларының экологиялық және физиологиялық әлеуеті мен бейімделу қабілеттерін зерттеу жоғары өнімділік пен жеміс сапасына ие түрлер мен формалардың перспективалы ассортиментін әзірлеуге мүмкіндік береді, бұл әлеуметтік әсерге тікелей әсер етеді. Бұл жұмыс Республиканың агроөнеркәсіптік кешенінің халықтың азық-түлік қауіпсіздігін және жеміс-жидекпен өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін жақсарту мақсаттарына ықпал етеді, бұл өте төмен деңгейде (20%). Отырғызу материалдарын өсіру және жабайы жеміс-жидек дақылдарын өсіру бойынша зерттеу нәтижелерін енгізудің импортты алмастыру әсері Қазақстан Республикасының барлық аймақтарында қолданылуы мүмкін. Теңіз шырғанағының селекциялық жетістігі болып табылатын соңғы өнім - сорттарды әзірлеу болады, бұл ауыл шаруашылығындағы ғылыми-техникалық прогрестің маңызды элементтерінің бірі болып табылады, қажетті мөлшерде жоғары сапалы өнім өндіруді қамтамасыз етеді.

Field of application (in Russian) : Всестороннее исследование плодовых и ягодных растений решает проблемы сохранения биоразнообразия, продовольственной безопасности. Повышение биологической ценности питания имеет особое значение в современных условиях жизни и деятельности человека. Оно призвано сыграть важную роль не только в улучшении общего уровня здоровья, но и предупредить развитие ряда заболеваний – сердечно-сосудистой системы, нарушение жирового и солевого обмена, атеросклероза, рака и многих других. Ухудшение экологической обстановки в промышленных городах Восточно-Казахстанской области, приводящее к накоплению в организме свободных радикалов – продуктов неполного восстановления кислорода, обуславливает необходимость развития такого направления, как выращивание культур, с повышенным содержанием антиоксидантного комплекса веществ. Дикорастущие плодовые и ягодные растения являются богатейшим источником витаминов, БАВ, минеральных веществ, микроэлементов.

Field of application (in Kazakh) : Жеміс-жидек өсімдіктерін жан-жақты зерттеу Биоәртүрлілікті, азық-түлік қауіпсіздігін сақтау мәселелерін шешеді. Тамақтанудың биологиялық құндылығын арттыру адамның өмірі мен іс-әрекетінің қазіргі жағдайында ерекше маңызға ие. Ол денсаулықтың жалпы деңгейін жақсартуда ғана емес, сонымен қатар бірқатар аурулардың – жүрек-қан тамырлары жүйесінің, май мен тұз алмасуының бұзылуының, атеросклероздың, қатерлі ісіктің және басқалардың дамуына жол бермеуге арналған. Шығыс Қазақстан облысының өнеркәсіптік қалаларындағы экологиялық жағдайдың нашарлауы, ағзада бос радикалдардың-оттегінің толық қалпына келмейтін өнімдерінің жиналуына әкеліп соқтырады, заттардың антиоксиданттық кешенінің көп мөлшері бар дақылдарды өсіру сияқты бағытты дамыту қажеттілігін тудырады. Жабайы жеміс-жидек өсімдіктері витаминдердің, BAV, минералдардың, микроэлементтердің ең бай көзі болып табылады.