The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являлись редкие виды луков Восточного Казахстана в естественных местах обитания и при интродукции в Алтайском ботаническом саду.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары – Шығыс Қазақстандағы пияз туысының сирек кездесетін түрлері, олардың табиғи таралу аймақтарындағы және Алтай ботаникалық бағындағы интродукция (жерсіндіру) кезіндегі үлгілері.

Aim of work (in Russian) : Цель работы. Изучение распространения и оценка современного состояния редких видов рода Allium Восточного Казахстана на основании популяционно-организменных, молекулярно-генетических, фитохимических показателей. Создание коллекции редких видов луков и их интродукция в Алтайском ботаническом саду. Разработка мероприятий по охране редких видов рода Allium Восточного Казахстана.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты. Шығыс Қазақстандағы Allium туысының сирек түрлерінің таралуын зерттеу және олардың қазіргі кездегі жағдайына баға беру. Бұл мақсат популяциялық-организмдік, молекулалық-генетикалық және фитохимиялық көрсеткіштер негізінде жүзеге асырылды. Сондай-ақ сирек пияз түрлерінің коллекциясын құрып, оларды Алтай ботаникалық бағында жерсіндіру және Шығыс Қазақстандағы Allium туысының сирек түрлерін сақтау шараларын әзірлеу көзделді.

Методы исследования (на русском) : Подготовительный этап. Заключался в сборе информации о распространении редких и исчезающих видов рода Allium флоры Восточного Казахстана по научным публикациям, справочникам, гербарным фондам Казахстана и ближнего зарубежья; разработке маршрутов экспедиций по территориям Восточного Казахстана (географические регионы: Сауро-Манрак, Зайсанская котловина, Казахстанский Алтай). Полевые методы. При полевых исследованиях для изучения видов in- situ применяли такие принципы, как экосистемный с сохранением отдельных фитоценозов, популяционно-организменный с детальным изучением отдельных видов, их географического распространения и состояния популяций с их участием. Интродукционные методы. Выявление адаптационного потенциала луков проводилось по «Методике интродукционных исследований в Казахстане. Фитохимические методы. Цитотоксическая активность - метода Brine shrimp для определения противоопухолевых свойств экстратов. Молекулярно-генетические методы. Выделения ДНК. Физиологические методы. Содержание основных пигментов в листьях (хлорофилл а и в, каротиноиды), интенсивность транспирации–по А.А. Иванову

Методы исследования (на казахском) : Дайындық кезеңі. Шығыс Қазақстан флорасының Allium тұқымдасының сирек кездесетін және Құрып кету қаупі төнген түрлерінің ғылыми жарияланымдар, анықтамалықтар, Қазақстан мен таяу шет елдердің гербарий қорлары бойынша таралуы туралы ақпарат жинау; Шығыс Қазақстан аумақтары бойынша экспедициялар маршруттарын әзірлеу (географиялық аймақтар: Сауро-Манрак, Зайсан ойпаты, Қазақстан Алтай) болды. Далалық әдістер. Далалық зерттеулерде in - situ түрлерін зерттеу үшін жекелеген фитоценоздарды сақтай отырып экожүйелік, жекелеген түрлерді, олардың географиялық таралуын және олардың қатысуымен популяциялардың жай-күйін егжей-тегжейлі зерттей отырып, популяциялық-организмдік принциптер қолданылды. Енгізу әдістері. Садақтардың бейімделу әлеуетін анықтау " Қазақстандағы интродукциялық зерттеулер әдістемесі бойынша жүргізілді. Фитохимиялық әдістер. Цитотоксикалық белсенділік-экстраттардың ісікке қарсы қасиеттерін анықтауға арналған Brine shrimp әдісі. Молекулалық-генетикалық әдістер. ДНҚ секрециясы. Физиологиялық

Obtained results and novelty (in Russian) : Установлен видовой состав из 45 видов луков из 14 секций, 4 подродов. Выявлено 19 редких видов, в том числе 5 узколокальных эндемов. Изучены географические регионы: Сауро-Манрак, Зайсанская котловина, Казахстанский Алтай). Выявлены морфолого- фитоценотические, особенности, демографическая структура и репродуктивная биология . Собран и оцифрован гербарный материал .Выполнены геоботанические описания фитоценозов, выявлены демографические показатели, определены размеры популяции, измерены морфометрические показатели вегетативных и репродуктивных надземных органов. Составлены карты ареалов редких, исчезающих видов . Занесены данные в программу BD-PLANT-KZ. Привлечены в интродукцию 30 образцов редких и исчезающих видов . Определены 3 основных фактора, лимитирующие распространение редких видов луков. Осуществлено ДНК –баркодирование, определена антиоксидантная, антимикробная, антирадикальная, цитотоксическая активность. Изучены закономерности адаптации на основании физиологических показателей (водоудерживающая способность, жаростойкость, транспирация, хлорофилл а,б). Сформирована база данных в программах DinCer. Изучены зимостойкость, морозоустойчивость, сезонный ритм развития, плодоношение, устойчивость к вредителям и болезням. Опубликованы 3 статьи в журналах базы Scopus, опубликованы 3 статьи в журналах, рекомендованных КОКСВОН, издана монография.конспект, рекомендация.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 14 секциядан, 4 кіші тұқымнан 45 пияз түрінің құрамы белгіленді. Сирек кездесетін 19 түрі анықталды, оның ішінде 5 тар локальды эндем. Географиялық аймақтар зерттелді: Сауро-Манрак, Зайсан ойпаты, Қазақстан Алтай). Морфологиялық - фитоценотикалық, ерекшеліктері, демографиялық құрылымы және репродуктивті биологиясы анықталды . Гербарий материалы жиналды және цифрланды .Фитоценоздардың геоботаникалық сипаттамалары орындалды, демографиялық көрсеткіштер анықталды, популяция мөлшері анықталды, вегетативті және репродуктивті жер үсті мүшелерінің морфометриялық көрсеткіштері өлшенді. Сирек кездесетін, жойылып кету қаупі төнген түрлердің таралу аймағының карталары жасалды . Деректер BD-PLANT-KZ бағдарламасына енгізілді.Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлердің 30 үлгісі енгізуге тартылды . Сирек кездесетін пияз түрлерінің таралуын шектейтін 3 негізгі фактор анықталды. ДНҚ баркодтау жүзеге асырылды, антиоксидантты, микробқа қарсы, радикалға қарсы, цитотоксикалық белсенділік анықталды. Физиологиялық көрсеткіштер негізінде бейімделу заңдылықтары зерттелді (суды ұстау қабілеті, ыстыққа төзімділік, транспирация, хлорофилл а,б). DinCer бағдарламаларында мәліметтер базасы құрылды. Қысқы төзімділік, аязға төзімділік, маусымдық дамумағы, жеміс беру, зиянкестер мен ауруларға төзімділік зерттелді. Scopus базасының журналдарында 3 мақала жарияланды, КОКСВОН ұсынған журналдарда 3 мақала жарияланды, монография жарық көрді.реферат, ұсыныс.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : опубликованы 3 статьи в журналах базы Scopus с процентилем выше 70%, квартилем 2, опубликованы 3 статьи в журналах, рекомендованных КОКСВОН РК, издана 1 монография, опубликованы 3 научных статьи и 2 тезиса в сборниках Международных научно-практических конференций. Изданы 1 монография, конспект и рекомендация.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жиналған материалдар бойынша Scopus базасындағы 70%-дан жоғары перцентильді, 2 квартильді журналдарда 3 мақала жарияланды. Сонымен қатар ҚР ҒБССҚК ұсынған журналдарда 3 мақала, 1 монография, халықаралық ғылыми-практикалық конференция жинақтарында 3 ғылыми мақала және 2 тезис жарық көрді. Қорытындысында 1 монография, конспект және ұсынымдар әзірленді.

Level of implementation (in Russian) : Составлены карты ареалов в программе ArcGis; создана электронная база данных в программе BD-PLANT-KZ для 19 таксонов. Привлечены в интродукцию 30 таксонов редких и исчезающих видов луков из природных популяций Восточного Казахстана. В интродукционных популяциях у 6 редких и исчезающих видов луков изучены зимостойкость, ритмы сезонного развития, репродуктивные параметры, повреждаемость вредителями и болезнями; из физиологических показателей исследованы водный режим, жаростойкость, транспирация, количественное содержание пигментов (хлорофил А,Б, каротиноиды). Сформированы электронные базы данных в программах DinCer и BD-PLANT-KZ по показателям адаптивности интродуцентов.

Level of implementation (in Kazakh) : ArcGis көмегімен таралу аймағының карталары құрастырылды; BD-PLANT-KZ көмегімен 19 таксонның электрондық дерекқоры жасалды. Шығыс Қазақстанның табиғи популяцияларынан сирек кездесетін және жойылып бара жатқан пияз түрлерінің отыз таксоны енгізілді. Сирек кездесетін және жойылып бара жатқан алты пияз түрінің енгізілген популяцияларының қысқы төзімділігі, маусымдық даму ырғақтары, көбею параметрлері және зиянкестер мен ауруларға бейімділігі зерттелді. Физиологиялық параметрлердің ішінде су режимі, ыстыққа төзімділігі, транспирациясы және пигменттердің (А, В хлорофиллдері, каротиноидтар) сандық құрамы зерттелді. DinCer және BD-PLANT-KZ көмегімен енгізілген түрлердің бейімделу көрсеткіштеріне негізделген электрондық дерекқорлар жасалды.

Efficiency (in Russian) : Эффективность заключается в использовании хозяйственно ценных видов луков и сохранении редких и исчезающих видов. Осуществлено ДНК –баркодирование по 3 и более генам 5 редких видов рода Allium Восточного Казахстана для выявления полиморфизма и родственных связей. Определена антиоксидантная, антимикробная, антирадикальная и цитотоксическая активность у 5 редких видов луков Восточного Казахстана. Определено распространение редких и исчезающих видов рода Allium флоры Восточного Казахстана, собраны и оцифрованы гербарные образцы. В целях повышения эффективности их охраны издан Конспект луков Восточного Казхастана, а также издана рекомендация по практическому применению и монография Редкие и исчезающие виды растений Казахстанского Алтая.

Efficiency (in Kazakh) : Бұл тәсілдің тиімділігі экономикалық тұрғыдан құнды пияз түрлерін пайдалануда және сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерді сақтауда жатыр. Полиморфизмдер мен байланыстарды анықтау үшін Шығыс Қазақстаннан алынған бес сирек кездесетін Allium түрінің үш немесе одан да көп генінің ДНҚ-сын штрих-кодтау жүргізілді. Шығыс Қазақстаннан алынған бес сирек кездесетін пияз түрінің антиоксиданттық, микробқа қарсы, радикалға қарсы және цитотоксикалық белсенділігі анықталды. Шығыс Қазақстан флорасындағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан Allium түрлерінің таралуы анықталды, гербарий үлгілері жиналып, цифрландырылды. Оларды сақтауды жақсарту үшін практикалық қолдану бойынша ұсыныстармен қатар Шығыс Қазақстаннан алынған пияз түрлерінің қысқаша мазмұны және «Қазақстан Алтайының сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдік түрлері» монографиясы жарияланды.

Field of application (in Russian) : Использование материалов в научных учреждениях, ботанических садах, вузах, занимающихся вопросами ботаники, экологии, интродукции редких и ценных растений, направленных на решение задач продовольственной безопасности Казахстана

Field of application (in Kazakh) : Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі міндеттерін шешуге бағытталған ботаника, экология, сирек және құнды өсімдіктерді енгізу мәселелерімен айналысатын ғылыми мекемелерде, ботаникалық бақтарда, жоғары оқу орындарында материалдарды пайдалану