The object of research, development or design (in Russian) : Гидрологические процессы и водные ресурсы бассейна реки Есиль, включая их изменение под воздействием климатических факторов и антропогенной деятельности, а также системы управления водными потоками и водохранилищами в условиях изменяющегося климата.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Климаттық өзгерістер мен антропогендік ықпал жағдайында Есіл өзені алабының гидрологиялық үдерістері мен су ресурстары, сондай-ақ су ағымдарын және су қоймаларын басқару жүйелері.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта - разработка научно обоснованных рекомендаций и системы адаптивного управления водными ресурсами бассейна реки Есиль, что позволит эффективно регулировать водный сток в условиях изменяющегося климата и антропогенного воздействия, минимизировать риски наводнений и засух, обеспечив устойчивое водопользование.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты-Есіл өзені бассейнінің су ресурстарын адаптивті басқару жүйесі мен ғылыми негізделген ұсынымдарды әзірлеу, бұл өзгермелі климат пен антропогендік әсер жағдайында су ағынын тиімді реттеуге, су тасқыны мен құрғақшылық қаупін азайтуға, тұрақты су пайдалануды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Методы исследования (на русском) : В исследовании применяются современные методы гидрологического моделирования, климатического анализа и геоинформационных технологий. Используется математическое моделирование для прогнозирования изменений речного стока и водного баланса с учетом климатических факторов и антропогенного воздействия. Применяются методы статистической обработки многолетних климатических данных (температура, осадки, испарение) для выявления тенденций изменения климата и их влияния на водные ресурсы. Геоинформационные технологии (ГИС) и данные дистанционного зондирования Земли используются для пространственного анализа состояния водных объектов и мониторинга экосистем. В исследовании также применяется системный и сравнительный анализ для оценки влияния водохранилищ и инфраструктурных сооружений на водный режим бассейна. Для обеспечения достоверности результатов используются методы верификации и калибровки гидрологических моделей. Комплексное применение указанных методов позволяет получить объективные и воспроизводимые результаты, обеспечивая научную обоснованность и практическую значимость проекта.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеуде гидрологиялық модельдеу, климаттық талдау және геоақпараттық технологиялардың заманауи әдістері қолданылады. Климаттық факторлар мен антропогендік әсерді ескере отырып, өзен ағысының өзгерістері мен су балансының болжамдарын жасау үшін математикалық модельдеу әдістері пайдаланылады. Көпжылдық климаттық деректерді (температура, жауын-шашын, булану) статистикалық өңдеу арқылы климаттың өзгеру үрдістері мен олардың су ресурстарына әсері анықталады. Геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) мен Жерді қашықтан зондтау деректері су нысандарының жай-күйін және экожүйелердің мониторингін кеңістіктік тұрғыдан талдау үшін қолданылады. Сондай-ақ, зерттеуде су қоймалары мен инфрақұрылымдық нысандардың су режиміне әсерін бағалау үшін жүйелік және салыстырмалы талдау әдістері қолданылады. Нәтижелердің дәлдігін қамтамасыз ету мақсатында гидрологиялық модельдерді верификациялау және калибрлеу әдістері пайдаланылады. Осы әдістердің кешенді қолданылуы ғылыми негізделген және практикалық тұрғыдан маңызды нәтижелер алуға мүмкіндік береді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате исследования будут получены новые научные данные о гидрологических процессах и изменении водных ресурсов бассейна реки Есиль под воздействием климатических факторов и антропогенной деятельности. Разработана интегрированная система адаптивного управления водными ресурсами, основанная на современных методах гидрологического моделирования, геоинформационных технологий (ГИС) и данных дистанционного зондирования Земли. Научная новизна проекта заключается в создании комплексной модели, позволяющей прогнозировать изменение водного баланса и экстремальные гидрологические явления (засухи, наводнения) с высокой степенью точности. Разработаны алгоритмы адаптивного регулирования водных потоков и водохранилищ, учитывающие сезонные и долгосрочные климатические колебания. Также впервые для бассейна реки Есиль проводится интеграция спутниковых данных с результатами гидрологических наблюдений, что обеспечивает оперативный мониторинг состояния водных объектов и повышение эффективности управления водными ресурсами. Ожидаемые результаты позволят сформировать научно обоснованные рекомендации по устойчивому водопользованию и регулированию стока, что имеет большое значение для сельского хозяйства, экологии и обеспечения водной безопасности Казахстана.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде климаттық факторлар мен антропогендік әсердің ықпалында қалыптасатын Есіл өзені алабының гидрологиялық үдерістері мен су ресурстары туралы жаңа ғылыми деректер алынады. Қазіргі заманғы гидрологиялық модельдеу, геоақпараттық технологиялар (ГАЖ) және Жерді қашықтан зондтау деректеріне негізделген су ресурстарын бейімделген басқарудың біріктірілген жүйесі әзірленеді. Жобаның ғылыми жаңалығы су балансының өзгерістері мен экстремалды гидрологиялық құбылыстарды (құрғақшылықтар мен су тасқындары) жоғары дәлдікпен болжауға мүмкіндік беретін кешенді модельдің жасалуында. Маусымдық және ұзақ мерзімді климаттық ауытқуларды ескеретін су ағындары мен су қоймаларын бейімделген реттеу алгоритмдері әзірленеді. Сондай-ақ, Есіл өзені алабы үшін алғаш рет спутниктік деректер мен гидрологиялық бақылау нәтижелерін біріктіру жүзеге асырылады, бұл су нысандарының жай-күйін жедел мониторингтеуге және су ресурстарын басқарудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Күтілетін нәтижелер су ресурстарын ұтымды пайдалану мен су ағысын реттеу бойынша ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеуге жол ашады, бұл ауыл шаруашылығы, экология және Қазақстанның су қауіпсіздігін қамтамасыз ету салалары үшін ерекше маңызды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработана интегрированная система адаптивного управления водными ресурсами, включающая модули гидрологического моделирования, климатического анализа и мониторинга. Система обрабатывает данные из метеостанций, гидропостов и спутников в режиме, близком к реальному времени. Точность прогнозов — до 90 %. Применение системы позволяет снизить потери воды в сельском хозяйстве на 20–25 %, уменьшить ущерб от засух и наводнений на 15–20 %, а также сократить эксплуатационные расходы за счёт автоматизации анализа данных. Разработанное программное обеспечение имеет потенциал коммерциализации и может быть внедрено в водохозяйственные и аграрные организации Казахстана.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Су ресурстарын бейімделген басқарудың интеграцияланған жүйесі әзірленді. Жүйе гидрологиялық модельдеу, климаттық талдау және мониторинг модульдерін қамтиды. Ол метеостанциялар, гидробекеттер және спутниктік деректерден алынған ақпаратты нақты уақытқа жуық режимде өңдей алады. Болжау дәлдігі – 90 %-ға дейін. Жүйені қолдану ауыл шаруашылығындағы су шығындарын 20–25 %-ға азайтуға, құрғақшылық пен су тасқынынан келетін залалды 15–20 %-ға төмендетуге және деректерді талдауды автоматтандыру есебінен пайдалану шығындарын қысқартуға мүмкіндік береді. Бағдарламалық өнім коммерцияландыру әлеуетіне ие және Қазақстандағы су шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы ұйымдарында қолданылуы мүмкін.

Level of implementation (in Russian) : Результаты проекта обладают высокой степенью внедрения. Разработанная система адаптивного управления водными ресурсами может быть интегрирована в деятельность Министерства экологии и природных ресурсов РК, Комитета водных ресурсов и региональных водохозяйственных организаций для повышения эффективности управления водными потоками и водохранилищами. Отдельные модули системы могут применяться в сельском хозяйстве для оптимизации ирригации и рационального водопользования, а также в научных и образовательных учреждениях для проведения исследований и подготовки специалистов.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның нәтижелері жоғары енгізілу дәрежесіне ие. Су ресурстарын бейімделген басқару жүйесі ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Су ресурстары комитеті және аймақтық су шаруашылығы ұйымдарының қызметіне өзен ағындары мен су қоймаларын тиімді басқару мақсатында енгізілуі мүмкін. Жүйенің жекелеген модульдері ауыл шаруашылығында ирригацияны оңтайландыру және суды ұтымды пайдалану үшін, сондай-ақ ғылыми және білім беру ұйымдарында зерттеу жұмыстарын жүргізу мен мамандар даярлау үшін қолданылуы мүмкін.

Efficiency (in Russian) : Проект повысит эффективность управления водными ресурсами за счет применения современных технологий моделирования и мониторинга. Внедрение системы позволит сократить потери воды в сельском хозяйстве на 20–25 %, снизить риски засух и наводнений на 15–20 % и повысить точность прогнозов до 90 %. Результаты обеспечат экономическую выгоду, экологическую устойчивость и улучшат систему рационального водопользования в Казахстане.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба модельдеу мен мониторингтің заманауи технологияларын қолдану арқылы су ресурстарын басқарудың тиімділігін арттырады. Жүйені енгізу ауыл шаруашылығындағы су шығындарын 20–25 %-ға азайтып, құрғақшылық пен су тасқыны қаупін 15–20 %-ға төмендетуге, сондай-ақ болжау дәлдігін 90 %-ға дейін арттыруға мүмкіндік береді. Жобаның нәтижелері экономикалық пайда әкеліп, экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етіп, Қазақстандағы суды ұтымды пайдалану жүйесін жетілдіреді.

Field of application (in Russian) : Результаты проекта могут быть использованы в сфере водного хозяйства, экологии, сельского и коммунального хозяйства, а также в научных и образовательных учреждениях. Разработанная система адаптивного управления водными ресурсами применяется для мониторинга, прогнозирования и регулирования водных потоков, оптимизации работы водохранилищ и ирригационных систем. Проект может быть внедрён государственными органами, водохозяйственными предприятиями и аграрными организациями для повышения эффективности водопользования и снижения рисков, связанных с изменением климата и дефицитом водных ресурсов.

Field of application (in Kazakh) : Жобаның нәтижелері су шаруашылығы, экология, ауыл және коммуналдық шаруашылық, сондай-ақ ғылыми және білім беру мекемелері салаларында қолданылуы мүмкін. Әзірленген су ресурстарын бейімделген басқару жүйесі су ағындарын мониторингтеу, болжау және реттеу, су қоймалары мен ирригациялық жүйелердің жұмысын оңтайландыру үшін пайдаланылады. Жоба климаттың өзгеруі мен су ресурстарының тапшылығына байланысты тәуекелдерді азайту және суды тиімді пайдалану мақсатында мемлекеттік органдарда, су шаруашылығы кәсіпорындарында және ауыл шаруашылығы ұйымдарында енгізілуі мүмкін.