The object of research, development or design (in Russian) : Промысловые виды рыб (сазан Cyprinus carpio, судак Sander lucioperca, лещ Abramis brama) бассейна реки Иле, а также их основные органные системы (жабры, печень, почки, кишечник, гонады), подвергающиеся воздействию антропогенных факторов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Іле өзені бассейніндегі кәсіпшілік маңызы бар балық түрлері (сазан Cyprinus carpio, көксерке Sander lucioperca, табан Abramis brama) және антропогендік факторлардың әсеріне ұшырайтын олардың негізгі мүшелік жүйелері (желбезек, бауыр, бүйрек, ішек, гонада).

Aim of work (in Russian) : Изучение реактивности важнейших систем органов промысловых видов рыб бассейна Иле-Балхаш (сазана, леща, судака) под воздействием поллютантов антропогенного происхождения и определение морфофизиологических, гистологических и клеточных маркеров адаптационно-компенсаторных реакций для комплексной оценки состояния их организма.

Aim of work (in Kazakh) : Іле–Балқаш бассейніндегі кәсіпшілік балықтардың (сазан, табан, көксерке) мүшелік жүйелерінің антропогендік шығу тегі бар поллютанттардың әсеріне реактивтілігін зерттеу және олардың ағзасының жағдайын кешенді бағалау үшін морфофизиологиялық, гистологиялық және жасушалық бейімделу-компенсациялық маркерлерін анықтау.

Методы исследования (на русском) : Полевые гидробиологические и ихтиологические наблюдения; морфометрические и меристические измерения; определение соматических индексов органов; гистологический и патогистологический анализ тканей; ультраструктурное исследование методом трансмиссионной электронной микроскопии; анализ клеточных маркеров иммунитета; статистическая обработка данных с использованием Microsoft Excel и Statistica 10.0.

Методы исследования (на казахском) : Далалық гидробиологиялық және ихтиологиялық бақылаулар; морфометриялық және меристикалық өлшеулер; мүшелердің соматикалық индекстерін анықтау; тіндердің гистологиялық және патогистологиялық талдауы; трансмиссиялық электрондық микроскопия әдісімен ультрақұрылымдық зерттеу; иммундық жүйенің жасушалық маркерлерін талдау; мәліметтерді Microsoft Excel және Statistica 10.0 бағдарламалары арқылы статистикалық өңдеу.

Obtained results and novelty (in Russian) : Установлены морфофизиологические, гистологические и ультраструктурные изменения органов рыб под воздействием антропогенных загрязнений. Определены клеточные маркеры реактивности (rodlet-, слизистые, бокаловидные и хлоридные клетки) и их роль в адаптационно-защитных механизмах. Выявлены корреляционные связи между соматическими индексами органов и морфометрическими показателями. Впервые для рыб бассейна Иле-Балхаш выполнена комплексная морфофункциональная оценка состояния организма на клеточном и ультраструктурном уровнях.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Антропогендік ластағыштардың әсерінен балық мүшелерінде морфофизиологиялық, гистологиялық және ультрақұрылымдық өзгерістер анықталды. Реактивтіліктің жасушалық маркерлері (rodlet-, шырышты, бокал тәрізді және хлоридті жасушалар) мен олардың бейімделу-қорғаныс механизмдеріндегі рөлі айқындалды. Мүшелердің соматикалық индекстері мен морфологиялық көрсеткіштері арасындағы корреляциялық байланыстар анықталды. Іле–Балқаш бассейніндегі балықтар үшін алғаш рет ағзаның жағдайына жасушалық және ультрақұрылымдық деңгейде кешенді морфофункционалдық баға берілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Собраны и обработаны материалы по 3 видам рыб; выполнено 60 полевых проб и более 150 микрофотографий; проведено 40 ультраструктурных съёмок на электронном микроскопе; рассчитаны соматические индексы и вариационные ряды морфометрических показателей; определены закономерности реактивных изменений органов в зависимости от степени антропогенной нагрузки.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : 3 балық түрі бойынша материалдар жиналып, өңделді; 60 далалық сынама және 150-ден астам микрофотосурет алынды; электрондық микроскопта 40 ультрақұрылымдық түсірілім орындалды; соматикалық индекстер мен морфологиялық көрсеткіштердің вариациялық қатарлары есептелді; антропогендік жүктеме деңгейіне байланысты мүшелердің реактивтілік өзгерістерінің заңдылықтары анықталды.

Level of implementation (in Russian) : Результаты проекта апробированы на II Международной конференции «Интеллектуальная среда и зеленые технологии» (г. Баку, Азербайджан, 28–30 мая 2025 г.) и используются в учебном процессе на кафедре зоологии, гистологии и цитологии КазНУ им. аль-Фараби при преподавании дисциплин «Гистология» и «Ихтиология».

Level of implementation (in Kazakh) : Жоба нәтижелері 2025 жылғы 28–30 мамыр аралығында Әзербайжанның Баку қаласында өткен «Интеллектуалды орта және жасыл технологиялар» атты II Халықаралық ғылыми конференцияда апробациядан өтті және әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың зоология, гистология және цитология кафедрасында «Гистология» және «Ихтиология» пәндерін оқытуда қолданылуда.

Efficiency (in Russian) : Полученные данные позволяют разрабатывать научно обоснованные биоиндикационные критерии оценки экологического состояния водных объектов Казахстана, совершенствовать методы экологического мониторинга и прогнозировать устойчивость популяций рыб. Проект способствует развитию научного потенциала и подготовке молодых исследователей.

Efficiency (in Kazakh) : Алынған деректер Қазақстандағы су нысандарының экологиялық жағдайын бағалауға арналған ғылыми негізделген биоиндикациялық критерийлерді әзірлеуге, экологиялық мониторинг әдістерін жетілдіруге және балық популяцияларының тұрақтылығын болжауға мүмкіндік береді. Жоба ғылыми әлеуеттің дамуына және жас зерттеушілердің даярлығын арттыруға ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Результаты могут быть использованы в областях гидробиологии, экотоксикологии, гистологии и ихтиологии, в системе экологического мониторинга водных экосистем Казахстана, а также в образовательных и научно-исследовательских целях.

Field of application (in Kazakh) : Нәтижелер гидробиология, экотоксикология, гистология және ихтиология салаларында, Қазақстанның су экожүйелерінің экологиялық мониторингі жүйесінде, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және білім беру мақсаттарында пайдаланылуы мүмкін