The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования является первое поколение крыс, полученное от родителей, подвергшихся изолированному или сочетанному воздействию гамма-облучения и шестивалентного хрома, с профилактическим применением фитопрепаратов («масло корня лопуха», «масло крапивы») и без него.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны фитопрепараттарды ("лопуха тамыры майы", "қалақай майы") профилактикалық қолданумен және онсыз гамма-сәулеленудің және алты валентті хромның оқшауланған немесе аралас әсеріне ұшыраған ата-аналардан алынған егеуқұйрықтардың бірінші буыны болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Определить эффективность антиканцерогенного действия фитопрепаратов из местного сырья на спонтанный онкогенез у первого поколения, родители которого подвергались изолированному или сочетанному воздействию гамма-облучения и шестивалентного хрома (CrVI).

Aim of work (in Kazakh) : Ата-аналары гамма-сәулеленудің және алты валентті хромның (crvi) оқшауланған немесе аралас әсеріне ұшыраған бірінші буындағы жергілікті шикізаттан алынған фитопрепараттардың өздігінен онкогенезге канцерогенге қарсы әсерінің тиімділігін анықтау.

Методы исследования (на русском) : Для реализации научного проекта использован комплекс современных генетических, биохимических, иммунологических, морфофункциональных, гистологических и гистохимических исследований. Методы генетических исследований: а) Мутагенную и антимутагенную активность фитопрепаратов после гамма-облучения, оценивали по методу учета микроядер клеток костного мозга (in vivo). б) Для определения воздействия изучаемых веществ на генетические структуры половых клеток использован цитогенетический метод подсчета количеств аномальных спермиев. В условиях эксперимента на базе Научно - практического центра, Медицинского центра университета в лабораториях клинической, биохимической диагностики, в патологическом отделении определены: интегральные показатели (вес, коэффициент массы внутренних органов, смертность и т.д.). Методы оценки окислительного метаболизма и антиоксидантного статуса (малоновый диальдегид, каталаза, супероксиддисмутаза). Морфофункциональное состояние половых клеток (концентрация, подвижность, патологические формы, частоты встречаемости аномальных спермиев и т.д. - на счетной камере Маклера); гормоны щитовидных желез (Т3. Т4 и ТТГ) - на биохимическом анализаторе Mindray ВS - 240 Рго (Chiпа); гистологические исследования; цитокиновый статус.

Методы исследования (на казахском) : Ғылыми жобаны іске асыру үшін қазіргі заманғы генетикалық, Биохимиялық, Иммунологиялық, морфофункционалды, гистологиялық және гистохимиялық зерттеулер кешені пайдаланылды. Генетикалық зерттеу әдістері: А) гамма-сәулеленуден кейінгі фитопрепараттардың мутагендік және антимутагендік белсенділігі сүйек кемігі жасушаларының микро ядроларын (in vivo) есепке алу әдісі бойынша бағаланды. б) зерттелетін заттардың жыныс жасушаларының генетикалық құрылымдарына әсерін анықтау үшін қалыптан тыс сперматозоидтардың санын есептеудің цитогенетикалық әдісі қолданылады. Эксперимент жағдайында ғылыми - практикалық орталықтың, клиникалық, биохимиялық диагностика зертханаларындағы университеттің Медициналық орталығының базасында, патологиялық бөлімшеде мыналар айқындалады: интегралдық көрсеткіштер (салмақ, ішкі ағзалардың масса коэффициенті, өлім-жітім және т.б.). Тотығу метаболизмін және антиоксиданттық күйді бағалау әдістері (малон диальдегид, каталаза, супероксид дисмутаза). Жыныс жасушаларының морфофункционалды жағдайы (концентрация, қозғалғыштық, патологиялық формалар, қалыптан тыс сперматозоидтардың пайда болу жиілігі және т. б. - Маклердің санау камерасында); қалқанша безінің гормондары (T3. Т4 және ТТГ) - Mindray Вѕ-240 рго (Сһіпа) биохимиялық анализаторында; гистологиялық зерттеулер; цитокиндік статус.

Obtained results and novelty (in Russian) : Дана количественная оценка влияния изолированного и сочетанного воздействия γ облучения и Cr(VI) на спонтанный мутагенез и канцерогенез у первого поколения потомства крыс с установлением корреляций с окислительным стрессом, иммунным и тиреоидным статусами. Комплекс конечных точек включает микроядерный тест и цитогенетику половых клеток, маркеры ПОЛ/АОЗ (МДА, каталаза, СОД), цитокины (IL 6, IL 10, ФНО α), гормоны щитовидной железы, а также морфо и иммуногистологию. Новизна исследования — первое целенаправленное изучение профилактики спонтанного онкогенеза у потомства при сочетанном воздействии Cr(VI)+γ облучения с применением местных фитопрепаратов (масла корня лопуха и масла крапивы), для которых ранее не было достаточной доказательной базы в таком контексте. Дизайн с четырьмя временными окнами (5, 10, 16 и 22 месяцы) раскрывает фазную динамику радиационно индуцированных процессов и трансимиссивной нестабильности генома.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Тотығу стрессімен, иммундық және қалқанша безінің күйлерімен корреляция орната отырып, егеуқұйрық ұрпақтарының бірінші буынындағы өздігінен мутагенезге және канцерогенезге γ сәулеленудің және CR(VI) оқшауланған және біріктірілген әсерінің әсерін сандық бағалау берілген. Соңғы нүктелер кешеніне микро ядролық сынақ және жыныс жасушаларының цитогенетикасы, жыныс/АОЗ маркерлері (MDA, каталаза, SOD), цитокиндер (IL 6, IL 10, phno α), қалқанша безінің гормондары, морфо және иммуногистология кіреді. Зерттеудің жаңалығы-бұрын мұндай контексте жеткілікті дәлелді база болмаған жергілікті фитопрепараттарды(лопуха тамыры майы мен қалақай майы) қолдану арқылы CR (VI)+γ сәулеленудің біріктірілген әсерімен ұрпақтардағы өздігінен онкогенездің алдын алуды бірінші Мақсатты зерттеу. Төрт уақыт терезесі бар Дизайн (5, 10, 16 және 22 ай) радиациядан туындаған процестердің фазалық динамикасын және геномның транссимиссивті тұрақсыздығын ашады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Тип исследования: прикладное, экспериментальное, in vivo (на лабораторных животных – крысах). Объект эксперимента: первое поколение потомства крыс, родители которых подвергались: гамма-облучению (доза 0,2 Гр), действию шестивалентного хрома (Cr(VI), 180 мг/л в воде), их сочетанному воздействию. Применяемые фитопрепараты: «Масло корня лопуха», «Масло крапивы» (2,5 мл/кг массы тела, перорально). Основные методики: гистологические, гистохимические исследования; цитогенетический анализ (в т.ч. микроядерный тест); анализ окислительного стресса (МДА, СОД, каталаза); гормональный и иммунологический профиль (T3, T4, ТТГ, IgA/IgM/IgG, CD-маркеры); анализ сперматогенеза и мутагенеза; оценка частоты и локализации опухолей. Длительность эксперимента: до 22 месяцев наблюдения за потомством в четырёх временных точках (5, 10, 16, 22 месяца). Материальная база: проведение в условиях полностью оснащённого лабораторного комплекса ЗКМУ им. М. Оспанова (цитогенетическая, биохимическая, гистологическая, иммунологическая лаборатории).

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу түрі: Қолданбалы, эксперименттік, in vivo (зертханалық егеуқұйрық жануарларында). Эксперимент нысаны: ата-аналары ұшыраған егеуқұйрықтардың ұрпақтарының бірінші буыны: гамма-сәулелену (дозасы 0,2 Гр), алты валентті хромның әсері (Cr(VI), суда 180 мг/л), олардың аралас әсері. Қолданылатын фитопрепараттар: "лопуха тамыры майы", "қалақай майы" (дене салмағына 2,5 мл/кг, ауызша). Негізгі әдістер: гистологиялық, гистохимиялық зерттеулер; цитогенетикалық талдау (оның ішінде микроядролық тест); тотығу стрессін талдау (МДА, СОД, каталаза) ; гормоналды және иммунологиялық профиль (T3, T4, TSH, IgA/IgM/IgG, CD маркерлері); сперматогенезді және мутагенезді талдау; ісіктердің жиілігі мен орналасуын бағалау. Эксперименттің ұзақтығы: төрт уақыт нүктесінде ұрпақты бақылаудың 22 айына дейін (5, 10, 16, 22 ай). Материалдық база: толық жабдықталған БҚМУ зертханалық кешені жағдайында өткізу. М. Оспанова (цитогенетикалық, биохимиялық, гистологиялық, иммунологиялық зертханалар).

Level of implementation (in Russian) : монография, статьи, авторские свидетельства. патент на изобретение (экспертиза)

Level of implementation (in Kazakh) : монография, мақалалар, авторлық куәліктер. өнертабысқа патент (сараптама)

Efficiency (in Russian) : Адресует доказанный пробел: отсутствует база по профилактике спонтанного онкогенеза у потомства при сочетанном воздействии Cr(VI)+γ облучение; проект целенаправленно закрывает этот разрыв. Достаточная статистическая мощность: 7 групп, по 60–70 животных на группу с четырьмя временными окнами (5, 10, 16, 22 мес.), что позволяет анализировать фазную динамику эффектов. Многоуровневые конечные точки повышают валидность выводов: микроядерный тест, морфо и иммуногистология, ПОЛ/АОЗ (МДА, СОД, каталаза), цитокины (IL 6, IL 10, ФНО α), тиреоидные гормоны, показатели сперматогенеза. Формализованные правила учёта онкопроцессов: группировка по локализациям и оценка частоты/множественности новообразований относительно облучённого контроля. Научные эффекты (биомаркеры): достоверное снижение частоты/множественности опухолей у потомства в опытных группах относительно облучённого контроля; уменьшение микроядерности; нормализация ПОЛ/АОЗ, цитокинов, тиреоидного обмена и улучшение показателей сперматогенеза. Трансляционные эффекты: патогенетическое обоснование профилактического применения масла корня лопуха и масла крапивы в условиях радиационно химического воздействия, с акцентом на безопасность и отсутствие токсичности по материалам заявки.

Efficiency (in Kazakh) : Дәлелденген олқылықты шешеді: CR(VI)+γ сәулеленудің біріктірілген әсерімен ұрпақтарда өздігінен онкогенездің алдын алу үшін негіз жоқ; жоба бұл олқылықты мақсатты түрде жабады. Жеткілікті статистикалық қуат: 7 топ, бір топқа 60-70 жануардан төрт уақыт терезесі бар (5, 10, 16, 22 ай.), бұл әсерлердің фазалық динамикасын талдауға мүмкіндік береді. Көп деңгейлі соңғы нүктелер қорытындылардың жарамдылығын арттырады: микро ядролы тест, морфо және иммуногистология, жыныс / АОЗ(MDA, SOD, каталаза), цитокиндер (IL 6, IL 10, phno α), қалқанша безінің гормондары, сперматогенез көрсеткіштері. Онкопроцестерді есепке алудың ресімделген ережелері: локализация бойынша топтастыру және Сәулеленген бақылауға қатысты неоплазмалардың жиілігін/көптігін бағалау. Ғылыми әсерлер (биомаркерлер): сәулеленуді бақылауға қатысты тәжірибелік топтардағы ұрпақтардағы ісік жиілігінің/көптігінің сенімді төмендеуі; микроядролықтың төмендеуі; жыныс/АОЗ, цитокиндер, қалқанша безінің алмасуын қалыпқа келтіру және сперматогенез көрсеткіштерінің жақсаруы. Трансляциялық әсерлер: қолдану материалдары бойынша қауіпсіздікке және уыттылықтың болмауына баса назар аудара отырып, радиациялық химиялық әсер ету жағдайында лопуха тамыры майы мен қалақай майын профилактикалық қолданудың патогенетикалық негіздемесі.

Field of application (in Russian) : Исследование по спонтанному онкогенезу у потомства крыс, чьи родители подвергались гамма-облучению и влиянию хрома (Cr⁶⁺), а также по профилактическому эффекту фитопрепаратов (масел корня лопуха и крапивы), имеет широкую практическую значимость. Полученные результаты могут быть востребованы в различных сферах – от клинической медицины и радиобиологии до экологии и профилактической педиатрии.

Field of application (in Kazakh) : Ата-аналары гамма-сәулеленуге және хромның (cr⁶ ⁺) әсеріне ұшыраған егеуқұйрықтардың ұрпақтарындағы стихиялық онкогенезді, сондай-ақ фитопрепараттардың (лопуха тамыры мен қалақай майлары) профилактикалық әсерін зерттеу кең практикалық маңызға ие. Нәтижелер клиникалық медицина мен радиобиологиядан экология мен профилактикалық педиатрияға дейін әртүрлі салаларда сұранысқа ие болуы мүмкін.