The object of research, development or design (in Russian) : Сорта риса ( Oryza sativa L.): Айкерим, Мадина,Тугискен, Сыр сулуы, Баканас, Байконур, Маржан, Салима

The object of research, development or design (in Kazakh) : Күріш (Oryza sativa L.) сорттары: : Айкерим, Мадина,Тугискен, Сыр сулуы, Баканас, Байконур, Маржан, Салима

Aim of work (in Russian) : Выявить токсический эффект кадмия на растения риса и определить наиболее эффективные методы повышения устойчивости сортов риса к действию кадмия с применением регуляторов роста и микроволнового излучения.

Aim of work (in Kazakh) : Кадмийдің күріш өсімдіктеріне уытты әсерін анықтау және өсу реттегіштері мен микротолқынды сәулеленуді қолдану арқылы күріш сорттарының кадмий әсеріне төзімділігін арттырудың ең тиімді әдістерін анықтау.

Методы исследования (на русском) : Для оценки влияния различных концентраций кадмия на рост растений определяли длину надземных органов и корней. После измерения растения разделяли на надземную и корневую части, затем помещали в сушильный шкаф при температуре +105 °C на 3 ч до постоянного веса. После сушки определяли сухую массу каждого образца. Для изучения изменений в фотосинтетическом аппарате проводили количественное определение хлорофиллов a, b и каротиноидов спектрофотометрическим методом. Содержание хлорофиллов рассчитывали по формулам Вернера и Веттштейна. Результаты пересчитывали на массу растительного материала и выражали в миллиграммах пигмента на грамм сырой массы (мг/г). Определение пролина проводили по методу Bates и соавторов (1973) с использованием реактива нингидрина. Оптическую плотность растворов измеряли на спектрофотометре при длине волны 522 нм. Расчеты проводили по соответствующей формуле. Относительное содержание воды в листьях (RWC, %) определяли по методике Schonfeld и соавт. (1988), рассчитывали по соответствующей формуле и выражали в процентах.

Методы исследования (на казахском) : Кадмийдің әртүрлі концентрациясының өсімдіктердің өсуіне әсерін бағалау үшін жер үсті мүшелерінің және тамырлардың ұзындығы анықталады. Өлшегеннен кейін өсімдіктер жер үсті және тамыр бөліктеріне бөлініп, оларды кептіру шкафына +105 °C температурада 3 сағат бойы тұрақты салмаққа дейін орналастырылды. Кептіруден кейін әр үлгінің құрғақ массасы анықталды. Фотосинтетикалық аппараттағы өзгерістерді зерттеу үшін а, в хлорофиллдерін және каротиноидтарды сандық анықтауы спектрофотомердік әдісті қолданып жүргізілді. Хлорофиллдердің мөлшері Вернер мен Веттштейн формулалары бойынша есептелді. Нәтижелер өсімдіктің массасына қайта есептелді және 1 грамм құрғақ массаға (мг/г) көрсетілді. Пролинді анықтау Bates және бірлескен авторлар (1973) әдісі бойынша нингидрин реактивін қолдану арқылы жүргізілді. Eрітінділердің оптикалық тығыздығы спектрофотометрде 522 нм толқын ұзындығында өлшенді және қажетті формулаға салынып, есептелді. Жапырақтардағы судың салыстырмалы мөлшері (RWC, %) Schonfeld және соавт әдісімен анықталды. (1988), өлшемі пайызбен белгіленеді, қажетті формулалар арқылы есептелді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе исследования изучено влияние различных концентраций Cd (50, 100, 150 µМ) на физиологические и биохимические параметры 14-дневных проростков 8 сортов риса. Оценивались ростовые параметры, содержание фотосинтетических пигментов, каротиноидов, относительное содержание воды (RWC), пролина. Ростовые параметры, содержание фотосинтетических пигментов, каротиноидов, относительное содержание воды под действием Св снижались у всех исследуемых сортов. Содержание пролина ожидаемо увеличивалось в ответ на стресс. У устойчивых сортов содержание пролина увеличивалось в наибольшей степени. Сорта Мадина и Айкерим проявили относительную устойчивость к действию Cd. Сорта Салима и Байконыр показали наибольшую чувствительность к токсическому действию кадмия. Остальные сорта занимали промежуточное положение.. Новизна результатов : Изученные сорта риса впервые были исследованы на действие кадмия и впервые выявлены относительно устойчивые сорта риса к действию кадмия

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу барысында күріштің 8 сортының 14 күндік өскіндеріне әртүрлі Cd концентрацияларының (50, 100, 150 µМ) әсері зерттелді. Өсу параметрлері, фотосинтетикалық пигменттер, каротиноидтар, судың салыстырмалы мөлшері (RWC), пролин мөлшері бағаланды. Зерттелетін барлық сорттарда өсу параметрлері, фотосинтетикалық пигменттер, каротиноидтар, кадмий әсерінен судың салыстырмалы мөлшері азайды. Пролиннің мөлшері стресске жауап ретінде жоғарылады. Төзімді сорттарда пролин мөлшері едәуір өсті. Мадина және Айкерим сорттары Cd әсеріне салыстырмалы төзімділік көрсетті. Салима және Байқоңыр сорттары Cd-дің уытты әсеріне ең жоғары сезімталдықты көрсетті. Қалған сорттар орташа төзімділік көрстті. Нәтижелердің жаңалығы: зерттелген күріш сорттары алғаш рет Cd әсеріне зерттелді және күріштің Cd әсеріне салыстырмалы түрде төзімді сорттары алғаш рет анықталды

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В результате исследования впервые выявлены сорта риса (Мадина и Айкерим), обладающие повышенной устойчивостью к токсическому действию кадмия (Cd), что позволяет рекомендовать их для возделывания на почвах, загрязнённых тяжёлыми металлами. Использование этих сортов обеспечивает снижение потерь урожайности риса по сравнению с чувствительными сортами (Салима, Байконырқ

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде алғаш рет күріштің (Мадина және Айкерим) кадмийдің уытты әсеріне (Cd) төзімділігі жоғары сорттары анықталды, бұл оларды ауыр металдармен ластанған топырақта өсіруге ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл сорттарды пайдалану сезімтал сорттармен (Салима, Байқоңыр) салыстырғанда ластанған жерлерде өсіргенде күріш өнімділігі жоғары болады

Level of implementation (in Russian) : Внедрение результатов проекта не запланировано

Level of implementation (in Kazakh) : Жоба нәтижелерін енгізу жоспарланған жоқ

Efficiency (in Russian) : Одним из ключевых результатов, полученных в результате выполнения проекта за 2025 год является выделение устойчивых и чувствительных сортов риса к действию кадмия. Проведённые исследования позволили выявить стрессовые маркеры Cd-токсичности (снижение хлорофиллов, каротиноидов, RWC и усиленное накопление пролина), что расширяет возможности дальнейших публикаций. Эффективность реализации проекта в 2025 году высокая: выполнены все этапы, получены новые научно значимые данные, обеспечена аналитическая база для последующих исследований и достигнуты все ключевые показатели, предусмотренные планом

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның негізгі нәтижесі - кадмийдің әсеріне төзімді және сезімтал күріш сорттарын анықтау, орындалды. Жүргізілген зерттеулер Cd уыттылығының стресстік маркерлерін (хлорофиллдердің, каротиноидтардың, RWC және пролиннің жинақталуының жоғарылауы) анықтауға мүмкіндік берді, бұл одан әрі жариялау мүмкіндіктерін кеңейтеді. 2025 жылы жобаны іске асырудың тиімділігі жоғары: барлық кезеңдер орындалды, жаңа ғылыми маңызы бар деректер алынды, кейінгі зерттеулер үшін аналитикалық база қамтамасыз етілді және жоспарда көзделген барлық негізгі көрсеткіштерге қол жеткізілді

Field of application (in Russian) : Сельское хозяйство, Экология

Field of application (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы, экология