The object of research, development or design (in Russian) : Cимволы и знаки в культуре у древних кочевников Казахского Алтая

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақ Алтайының ежелгі көшпелілер мәдениетіндегі таңбатәріздес белгілер мен нышандары

Aim of work (in Russian) : Цель программы - изучение роли символов и знаков у древних кочевников Казахского Алтая, реконструкция их исторического контекста, определение передачи традиции использования символов, и интеграция знаковой системы Казахского Алтая в культурное наследие Центральной Евразии. Программа также разрабатывает методы сохранения и популяризации этих символов.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақ Алтайын мекен еткен ежелгі көшпелілер мәдениетіндегі таңбатәріздес белгілер мен нышандардың рөлін зерттеу, тарихи ортасын жаңғырту, осы таңбақолдану дәстүрінің кейінгі сабақтастығын анықтау, Қазақ Алтайының белгілер жүйесінің Орталық Еуразияның мәдени мұралары арасынан алатын орнын белгілеу, ежелгі көшпелілерге тән белгілер мен нышандарды анықтау, сақтау, қолдану және насихаттау жұмыстарының әдіснамалық негізін жасау

Методы исследования (на русском) : Исследовательская группа в ходе реализации программы использовала следующие методы историографического анализа: историко-генетического, сравнительно-исторического, типологического, историко-системного. Историко-генетический метод-определение происхождения характерных черт древних кочевников казахского Алтая, сравнительно – исторический метод-анализ особенностей, функций, изменений и различий в ходе развития знаковых и символических признаков раннего железного века, являющихся уникальным историческим явлением, типологический метод-определение перехода этих признаков от идентичности к символике личности к племенному уровню, в дальнейшем историко-систематический метод восстановления процесса превращения в символы и превращения в общее наследие тюркских народов – позволяет комплексно рассмотреть данный вопрос. Методы сбора первичной (исходной) информации, ее источники и применение для решения задач программы, способы обработки данных, а также обеспечения их достоверности и воспроизводимости: - накопление достоверных (фактических) данных; - метод теоретического анализа данных; - методы целенаправленного преобразования данных. Была обеспечена четкость и воспроизводимость данных.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу тобы бағдарламаны жүзеге асыру барысында, тарихнамалық талдаудың мынадай: тарихи-генетикалық, салыстырмалы-тарихи, типологиялық, тарихи-жүйелілік әдістерін қолданды. Тарихи-генетикалық әдіс – Қазақ Алтайының ежелгі көшпелілерінің таңбатәріздес белгілерінің шығу тегін анықтауға, салыстырмалы-тарихи әдіс – бірегей тарихи құбылыс болып табылатын ерте темір дәуіріндегі таңбатәріздес және символикалық белгілердің даму барысындағы ерекшеліктерін, қызметтерін және өзгерістері мен айырмашылықтарын талдауға, типологиялық әдіс – осы белгілердің жеке тұлғаның нышаны болудан тайпалық деңгейге өтуін, одан әрі қарай мемлекетттік нышандарға айналуын және түбінде түркі халықтарына ортақ мұраға айналу үдерісін қалпына келтіруге, тарихи-жүйелілік әдісі – осы мәселені кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу мақсатына байланысты алғашқы (бастапқы) ақпаратты жинаудың келесі әдістері қолданылды: - шынайы (фактілік) деректерді жинақтау; - деректерді теориялық талдау әдісі; - деректерді мақсатты түрде түрлендіру әдістері. Деректердің анықтығы мен жаңғыртылуы қамтамасыз етілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе реализации программы все поставленные задачи были успешно выполнены. Одна статья опубликовано в журнале «Археология Казахстана» (Q1), входящем в базу Scopus; одна — в научном журнале «Отечественная история» входящем в перечень научных изданий, рекомендованных КОКСНВО МНВО РК; а также статьи в материалах международных конференций, включая две публикации в материалах зарубежных конференций. Научная новизна программы заключается в том, что впервые для региона создана целостная цифровая модель знаковой системы раннего железного века Казахского Алтая, интегрирующая археологические, иконографические и семиотические данные. В ходе исследования установлена историческая и семантическая преемственность между архаическими элементами (лунки, геометрические символы) и более поздними знаковыми комплексами (тамги, пиктограммы, сакральные эмблемы). Эти результаты позволили реконструировать эволюцию визуально-знакового языка древних кочевников в научной плоскости.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Бағдарлама аясында атқарылған жұмыстар барысында барлық қойылған міндеттер шешілді. «Scopus» базасына кіретін «Қазақстан Археологиясы» (Q1) журналында бір мақала, ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынатын ғылыми басылымдар тізіміне кіретін Отан тарихы ғылыми журналында бір мақала, Халықаралық конференция материалында, оның ішінде 2 (екеуі) шетелдік конференция материалында жарияланған мақалалар жарық көрді. Бағдарламаның ғылыми жаңалығы – өңірде алғаш рет археологиялық, иконографиялық және семиотикалық деректер кешенін біріктіре отырып, Қазақ Алтайының ерте темір дәуіріне тән белгілер жүйесінің тұтас сандық үлгісі жасалды. Зерттеу барысында архаикалық элементтер (ойықтар, геометриялық символдар) мен кейінгі кезеңдерде қалыптасқан таңбалық кешендер (таңбалар, пиктограммалар, сакралды эмблемалар) арасындағы тарихи және семантикалық сабақтастық анықталды. Бұл нәтижелер ежелгі көшпелілердің визуалды-белгілік тілінің қалыптасу эволюциясын ғылыми тұрғыдан қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В ходе реализации программы были исследованы 36 археологических памятников, расположенных в Уланском, Тарбагатайском, Катон-Карагайском и Курчумском районах Восточного Казахстана. Определены их морфологические, семантические и пространственные характеристики. Все объекты были зафиксированы в координатной системе WGS-84, созданы их 3D фотограмметрические модели. В рамках проекта была разработана и зарегистрирована авторским свидетельством «Методическая рекомендация по исследованию системы знаков древних кочевников Казахского Алтая», сделанная доступной для широкой аудитории. Создана электронная база данных на трёх языках (казахском, русском и английском), в которой систематизирована информация об археологических памятниках и знаках. Результаты исследования прошли апробацию на международном уровне, установлено научное сотрудничество с учёными Турции, России и Монголии. В рамках программы опубликованы научные статьи в изданиях, входящих в перечень КОКСНВО МНВО РК и в базу Scopus, а также подготовлена рукопись монографии под названием «Система знаков древних кочевников Казахского Алтая». Все эти результаты свидетельствуют о том, что исследованные памятники готовы к включению в туристический маршрут региона. Кроме того, в ходе работ были трудоустроены жители села Жамбыл Катон-Карагайского района Восточно-Казахстанской области.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бағдарлама барысында Шығыс Қазақстанның Ұлан, Тарбағатай, Катонқарағай және Күршім аудандарындағы 36 археологиялық ескерткіш зерттеліп, олардың морфологиялық, семантикалық және кеңістіктік сипаттамалары анықталды. Барлық нысандар WGS-84 координаттар жүйесінде тіркеліп, 3D фотограмметриялық үлгілері жасалды. Жоба шеңберінде «Қазақ Алтайы ежелгі көшпелілерінің белгілер жүйесін зерттеу бойынша әдістемелік ұсыным» әзірленіп, авторлық куәлікпен тіркелді және көпшілікке қолжетімді етілді. Үш тілдегі (қазақ, орыс, ағылшын) электрондық деректер базасы құрылып, археологиялық ескерткіштер мен таңбалар туралы мәліметтер жүйеленді. Зерттеу нәтижелері халықаралық деңгейде апробацияланып, Түркия, Ресей және Моңғолия ғалымдарымен ғылыми ынтымақтастық орнатылды. Бағдарлама аясында ғылыми мақалалар ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК және Scopus базасындағы басылымдарда жарық көрді, «Қазақ Алтайы ежелгі көшпелілерінің белгі жүйесі» атты монографияның қолжазбасы дайындалды. Яғни бұл нәтижелердің барлығы зерттелген ескерткіштер өңірдің туристік бағдарына кіргізілуге әзір дегенді білдіреді. Сондай-ақ, Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Жамбыл ауылының тұрғындары жұмыспен қамтылды

Level of implementation (in Russian) :

Level of implementation (in Kazakh) :

Efficiency (in Russian) : Достигнуты следующие научные и практические результаты: С научной точки зрения — система знаков, характерная для раннего железного века Казахского Алтая, впервые была комплексно исследована с применением археологических, семиотических и иконографических методов. Это позволило вывести региональную археологию на новый методологический уровень и закрепить в отечественной науке понятие «визуально-коммуникативная система» как научную категорию. Внедрение цифровых технологий — все материалы полевых исследований зафиксированы в координатной системе WGS-84, созданы 3D-фотограмметрические модели и электронная база данных, обеспечивающая открытость и доступность информации. В области международной интеграции — результаты исследования обсуждены с учёными Турции, России и Монголии, прошли апробацию в зарубежных научных центрах, что способствовало включению археологического наследия Казахского Алтая в евразийское научное пространство и укреплению международного сотрудничества. В сфере образования и подготовки кадров — результаты программы внедрены в музейно-образовательную практику, разработаны методические рекомендации для молодых исследователей и археологов. Социально-культурное значение — программа способствовала сохранению культурного наследия региона, защите археологических объектов и возрождению исторического сознания. Цифровая база и опубликованные труды стали доступным научным ресурсом для отечественного и международного сообщества.

Efficiency (in Kazakh) : Мынадай ғылыми және тәжірибелік нәтижелерге қол жеткізілді: Ғылыми нәтижелілік тұрғысынан – Қазақ Алтайының ерте темір дәуіріне тән белгілер жүйесі алғаш рет археологиялық, семиотикалық және иконографиялық тәсілдердің тоғысында кешенді түрде зерттелді. Бұл зерттеу аймақ археологиясының жаңа әдіснамалық деңгейге көтерілуіне мүмкіндік беріп, отандық ғылымда «визуалды-коммуникативтік жүйе» ұғымын нақты ғылыми категория ретінде орнықтырды. Цифрлық технологияларды енгізу тұрғысынан – далалық зерттеу материалдарының барлығы WGS-84 координат жүйесінде тіркеліп, 3D фотограмметриялық үлгілер мен электрондық деректер базасы жасалды, бұл деректердің ашықтығын қамтамасыз етті. Халықаралық ғылыми интеграция тұрғысынан – зерттеу нәтижелері Түркия, Ресей және Моңғолия ғалымдарының қатысуымен талқыланып, шетелдік ғылыми орталарда апробацияланды. Осы арқылы Қазақ Алтайының археологиялық мұрасы еуразиялық ғылыми кеңістікке енгізілді, халықаралық ынтымақтастықтың жаңа деңгейі қалыптасты. Білім беру және кадр даярлау тұрғысынан – бағдарлама нәтижелері музейлік-білім беру тәжірибесіне енгізілді, жас зерттеушілер мен археологтарға арналған әдістемелік ұсыным әзірленді. Әлеуметтік және мәдени әсер тұрғысынан – бағдарлама өңірдің мәдени мұрасын сақтауға, археологиялық нысандарды қорғауға және қоғамда тарихи сананы жаңғыртуға үлес қосты. Цифрлық база мен жарияланған еңбектер жергілікті және халықаралық қауымдастық үшін қолжетімді ғылыми ресурсқа айналды

Field of application (in Russian) : мәдениет және өнер, білім және ғылым ұйымдары, мемлекеттік мекемелер мен уәкілетті органдар, БАҚ, шағын және орта бизнес өкілдері, аймақтың және республиканың тұрғындары, туристік сала

Field of application (in Kazakh) : организации культуры и искусства, образования и науки, государственные учреждения и уполномоченные органы, СМИ, представители малого и среднего бизнеса, население региона и республики, туристическая сфера