The object of research, development or design (in Russian) : Виноград

The object of research, development or design (in Kazakh) : Жүзім

Aim of work (in Russian) : Разработка биопестицидов на основе растительных экстрактов для борьбы с грибковыми заболеваниями винограда.

Aim of work (in Kazakh) : Жүзімнің зеңді (саңырауқұлақ) ауруларына қарсы күрес үшін өсімдік экстрактылары негізінде биопестицидтерді әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : В рамках выполнения научного проекта использованы комплексные методы, включающие отбор и подготовку растительного сырья (синеголовник, бархатцы, табачные отходы), получение экстрактов разными способами (ультразвуковая, докритическая СО₂, горячая экстракция и экстракция по Сокслету) с последующим определением выхода и основных физико-химических показателей; аналитическое определение состава экстрактов хроматографическими методами (ГХ-МС, ЖХ-МС) с использованием стандартных образцов и программной обработки; молекулярно-генетическую идентификацию и верификацию фитопатогенов методом ПЦР с видоспецифичными праймерами для контроля чистоты культур и подтверждения возбудителей в опытных образцах; микробиологические и фитопатологические тесты in vitro и ex vivo на целевых возбудителях винограда для установления антагонистической активности, а также статистическую обработку данных (не менее трёх повторностей, определение значимости различий).

Методы исследования (на казахском) : Ғылыми жобаны іске асыру аясында кешенді әдістер қолданылды, оған өсімдік шикізатын (жалаңқурай, барқытгүл, темекі қалдықтары) іріктеу және дайындау, әртүрлі тәсілдермен экстракт алу (ультрадыбыстық, докритикалық СО₂, ыстық экстракция және Сокслет әдісі бойынша экстракция) және алынған экстракттардың шығымын мен негізгі физика-химиялық көрсеткіштерін анықтау кірді. Экстракттардың құрамын талдау стандартты үлгілер мен бағдарламалық өңдеуді пайдалана отырып, хроматографиялық әдістермен (ГХ–МС, СЖХ–МС) жүргізілді. Фитопатогендерді молекулалық-генетикалық деңгейде анықтау және верификациялау ПТР әдісімен, түрге тән праймерлерді пайдалану арқылы жүзеге асырылды — бұл дақылдардың тазалығын бақылауға және тәжірибелік үлгілердегі қоздырғыштарды растауға мүмкіндік берді. Жүзімнің нысаналы қоздырғыштарына қарсы антагонистік белсенділікті анықтау үшін микробиологиялық және фитопатологиялық сынақтар in vitro және ex vivo жағдайларында жүргізілді. Сонымен қатар, алынған мәліметтер үш және одан да көп қайталаумен статистикалық тұрғыда өңделіп, айырмашылықтардың маңыздылығы бағаланды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Разработка отечественных биопестицидов на основе комплексных растительных экстрактов, обладающих противогрибковым действием против основных болезней винограда. В качестве сырья использованы три местных растения: синеголовник (Eryngium spp.), бархатцы (Tagetes erecta L.) и табак (Nicotiana tabacum), отходы которого позволяют снизить себестоимость продукции. Впервые в Казахстане проведён полный цикл исследований — от изучения заражённых образцов винограда и сравнения методов экстракции (мацерация, ультразвук, сверхкритическая СО₂, Сокслет) до оценки противогрибковой активности. В результате проекта из местного растительного сырья получен экологически безопасный, эффективный и пригодный для промышленного применения биопрепарат, который способствует замещению синтетических пестицидов и повышению экологической чистоты и экспортного потенциала винодельческой продукции. Результаты подтверждены тремя научными публикациями и представлены на международных конференциях.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүзімнің негізгі ауруларына қарсы зеңге қарсы әсері бар кешенді өсімдік экстрактылары негізінде отандық биопестицидтерді әзірлеу. Шикізат ретінде үш жергілікті өсімдік пайдаланылды: жалаңқурай (Eryngium spp.), барқытгүл (Tagetes erecta L.) және темекі (Nicotiana tabacum), оның қалдықтары өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Қазақстанда алғаш рет жүзімнің ауру жұқтырған үлгілерін зерттеуден бастап экстракция әдістерін (мацерация, ультрадыбыс, аса сыни СО₂, Сокслет) салыстыруға және зеңге қарсы белсенділікті бағалауға дейінгі толық зерттеу циклі жүргізілді. Жоба нәтижесінде жергілікті шикізаттан экологиялық қауіпсіз, тиімді және өндірістік деңгейде қолдануға бейімделген биопрепарат алынды, ол синтетикалық пестицидтерді алмастыруға және шарап өнімдерінің экологиялық тазалығы мен экспорттық әлеуетін арттыруға ықпал етеді. Нәтижелер үш ғылыми жарияланыммен расталып, халықаралық конференцияларда таныстырылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели проекта заключаются в разработке локальной линии получения растительных биопестицидных экстрактов на основе ультразвуковой экстракции с производительностью, обеспечивающей потребности мелких и средних виноградарских хозяйств региона; в использовании доступного местного растительного и отходообразующего сырья (синеголовник, бархатцы, табачные отходы), что снижает себестоимость действующего вещества и транспортные издержки; в формировании стабильных биоформуляций на местных носителях с заданной концентрацией и сроком хранения не менее 6–12 месяцев; в сокращении расхода препарата за счёт синергичных композиций и корректно подобранных фаз обработок; а также в ожидаемом снижении затрат на химическую защиту виноградников и импортозависимость за счёт замещения части синтетических фунгицидов отечественным биопрепаратом.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жобаның негізгі конструктивтік және техникалық-экономикалық көрсеткіштері аймақтың шағын және орта жүзім шаруашылықтарының қажеттіліктерін қамтамасыз ететін өнімділігі бар өсімдік биопестицидті экстрактыларын ультрадыбыстық экстракция негізінде алу бойынша жергілікті желіні әзірлеумен сипатталады; қолжетімді жергілікті өсімдік және қалдық шикізатын (жалаңқурай, барқытгүл, темекі қалдықтары) пайдалану арқылы әсер етуші заттың өзіндік құнын және тасымалдау шығындарын төмендету; жергілікті негіздерде тұрақты биоформуляциялар қалыптастыру, олардың концентрациясы мен сақтау мерзімі кемінде 6–12 айды құрайды; синергиялық құрамдар мен өңдеу фазаларын дұрыс таңдаудың арқасында препараттың шығынын азайту; сондай-ақ жүзім алқаптарын химиялық қорғауға кететін шығындарды және импортқа тәуелділікті отандық биопрепаратпен синтетикалық фунгицидтердің бір бөлігін алмастыру есебінен төмендету күтілуде.

Level of implementation (in Russian) : Степень внедрения проекта определяется проведением опытно-промышленных испытаний биопестицидных экстрактов и их формуляций на опытных участках виноградников Алматинской области с подтверждённой эффективностью против милдью, оидиума и антракноза и грибковых патогенов винограда, а также отработкой регламентов применения в условиях действующих хозяйств; подготовлены методические рекомендации для обработки виноградников. Степень внедрения подтверждена полевыми испытаниями в ТОО «Казахский НИИ плодоовощеводства» по проекту ИРН АР19680563 на виноградниках (0,5 га) сортов «Айсулу», «Мадлен Анжевин», «Королева виноградников», «Джиджиги» с 4-кратной обработкой вегетации консорциумом экстрактов (Tagetes erecta L., Eryngium karatavicum, Nicotiana tabacum) при норме 2,0 л/га и сравнении с эталоном (Ридомил Голд МЦ, 2,5 кг/га); получена биологическая эффективность 55% против комплекса заболеваний (оидиум, милдью, серая гниль, антракноз), что документально подтверждает работоспособность технологии и позволяет рекомендовать её к дальнейшему промышленному и фермерскому использованию в хозяйствах региона. Проект может быть масштабирован за счёт использования местного сырья и существующих экстракционных мощностей научных центров и вузов, а также интегрирован в действующие системы интегрированной защиты растений как замещающий/сопутствующий биопрепарат.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның іске асырылу деңгейі Алматы облысындағы жүзім алқаптарында биопестицидтік экстрактылар мен олардың формуляцияларын тәжірибелік-өндірістік сынақтардан өткізу арқылы анықталды, мұнда милдью, оидиум және антракноз сияқты жүзімнің зеңдік ауруларына қарсы тиімділігі дәлелденді, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған шаруашылық жағдайларында қолдану регламенттері әзірленіп, жүзім алқаптарын өңдеуге арналған әдістемелік нұсқаулар дайындалды. Іске асыру деңгейі «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС-де (жоба IRN АР19680563) жүргізілген далалық сынақтармен расталды, мұнда «Айсулу», «Мадлен Анжевин», «Королева виноградников» және «Джиджиги» сорттарының 0,5 га көлеміндегі жүзім алқаптары консорциум экстрактыларымен (Tagetes erecta L., Eryngium karatavicum, Nicotiana tabacum) 2,0 л/га нормасында төрт рет өңделіп, эталондық препаратпен (Ридомил Голд МЦ, 2,5 кг/га) салыстырылды. Нәтижесінде аурулардың кешеніне (оидиум, милдью, сары шірік, антракноз) қарсы 55% биологиялық тиімділікке қол жеткізілді, бұл технологияның жұмысқа қабілеттілігін құжат жүзінде дәлелдеп, оны аймақ шаруашылықтарында әрі қарай өндірістік және фермерлік қолдануға ұсынуға мүмкіндік береді. Жоба жергілікті шикізатты және ғылыми орталықтар мен жоғары оқу орындарының қолда бар экстракциялық қуаттарын пайдалану арқылы кеңейтіліп, өсімдіктерді интеграцияланған қорғау жүйелеріне алмастырушы немесе қосалқы биопрепарат ретінде енгізілуі мүмкін.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта подтверждена совокупностью лабораторных, модельных и полевых данных. В лабораторных биотестах in vitro/ex vivo экстракты Tagetes, Eryngium и Nicotiana обеспечили полное подавление развития целевых фитопатогенов и 100% гибель нимф I возраста виноградного войлочного зудня (Eriophyes vitis) и личинок гроздевой листовёртки (Lobesia botrana) в течение 24 часов при концентрации 1:1, что свидетельствует о быстром контактно-ингибирующем действии без фитотоксичности. В полевых испытаниях консорциум экстрактов в соотношении 1:1:1 при норме 2,0 л/га и четырёхкратных обработках обеспечил биологическую эффективность до 55% против комплекса болезней винограда, что существенно выше эталонного варианта (25%), а также снижение численности вредителей на 50–85% и прирост урожайности на 8–12% к контролю. Экономическая и экологическая эффективность выражается в том, что препарат создаётся на местном сырье и «зелёной» технологии, позволяет частично заменить импортные синтетические фунгициды и снизить пестицидную нагрузку, а оформленный акт внедрения подтверждает его практическую применимость и готовность к тиражированию в хозяйствах региона.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі зертханалық, модельдік және далалық деректер жиынтығымен расталды. In vitro/ex vivo жағдайындағы зертханалық биотесттерде Tagetes, Eryngium және Nicotiana экстрактылары нысаналы фитопатогендердің дамуын толық тежеп, жүзімнің жүнді кенесінің (Eriophyes vitis) I жас нимфалары мен жүзім ширатқыш жапырақжегіштің (Lobesia botrana) дернәсілдерінің 24 сағат ішінде 100% жойылуын қамтамасыз етті, бұл фитоуыттылықсыз тез әсер ететін жанаспа-ингібілеуші қасиетін дәлелдейді. Далалық сынақтарда экстрактылар консорциумы (1:1:1 қатынасы) 2,0 л/га нормасында және төрт реттік өңдеуде жүзім ауруларының кешеніне қарсы 55% биологиялық тиімділікке қол жеткізді, бұл эталондық нұсқамен (25%) салыстырғанда айтарлықтай жоғары көрсеткіш болып табылады. Сонымен қатар, зиянкестердің саны 50–85% азайып, өнімділік бақылауға қарағанда 8–12% артты. Экономикалық және экологиялық тиімділік препараттың жергілікті шикізаттан және «жасыл» технология негізінде әзірленгенімен, импорттық синтетикалық фунгицидтердің бір бөлігін алмастыруға және пестицидтік жүктемені төмендетуге мүмкіндік беретіндігімен айқындалады. Одан бөлек, ресімделген енгізу актісі оның практикалық қолданбалығын және өңір шаруашылықтарында кеңінен қолдануға дайын екенін растайды.

Field of application (in Russian) : Проект направлен на снижение зависимости виноградарства от синтетических пестицидов за счёт внедрения экологичных биопестицидов из местного растительного сырья. Целевые потребители результатов проекта фермерские хозяйства, агрохолдинги и научные организации в сфере виноградарства. Применение биопестициды на основе растительных экстрактов против заболеваний винограда будут успешно реализованы и послужат дальнейшего сохранения виноградаводство, что в итоге обеспечит безопасное потребление винограда людьми, что положительно скажется на здоровье и качестве жизни населения Казахстана. Экономический эффект проекта это внедрение локального биопестицида снизит потери и импортозависимость, увеличив валовый сбор и доходы фермеров.

Field of application (in Kazakh) : Жоба жүзім шаруашылығын синтетикалық пестицидтерге тәуелділіктен арылтуға бағытталған, бұл мақсатқа жергілікті өсімдік шикізатынан алынған экологиялық таза биопестицидтерді енгізу арқылы қол жеткізіледі. Жобаның негізгі нәтижелерін тұтынушылар — жүзім шаруашылығымен айналысатын фермерлік қожалықтар, агрохолдингтер және ғылыми ұйымдар. Өсімдік экстрактылары негізіндегі биопестицидтерді жүзім ауруларына қарсы қолдану табысты іске асырылып, жүзім шаруашылығын одан әрі сақтап қалуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде халықтың жүзімді қауіпсіз тұтынуын қамтамасыз етіп, Қазақстан халқының денсаулығы мен өмір сапасына оң әсерін тигізеді. Жобаның экономикалық тиімділігі — жергілікті биопестицидті енгізу арқылы өнімнің шығынын азайту, импортқа тәуелділікті төмендету және фермерлердің табысы мен жалпы өнім көлемін арттыру болып табылады.