The object of research, development or design (in Russian) : Maclura pomifera (Raf.) Schneid., Tribulus terrestris L., Galega officinalis L., Origanum tyttanthum Gontsch, Salvia Sclarea L., наночастицы серебра и оксида цинка, α,β-непредельные пиперидоны.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Maclura pomifera (Raf.) Schneid., Tribulus terrestris L., Galega officinalis L., Origanum tyttanthum Gontsch, Salvia sclarea L., күміс және мырыш оксиді нанобөлшектері, α,β-қанықпаған пиперидондар.

Aim of work (in Russian) : разработать отечественные безопасные и высокоэффективные фармацевтические субстанции и лекарственные средства природного и синтетического происхождения.

Aim of work (in Kazakh) : табиғи және синтетикалық биологиялық белсенді заттардың негізінде отандық фармацевтикалық субстанциялар мен дәрілік заттарды әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : применялись методы мацерации, ультразвуковой экстракции (УЗЭ) и докритической CO₂-экстракции. Физико-химический анализ растительных экстрактов проводили по фармакопейным методикам с использованием тонкослойной хроматографии (ТСХ), высокоэффективной жидкостной хроматографии (ВЭЖХ), УФ-спектрофотометрии и атомно-абсорбционной спектроскопии. Синтезированные наночастицы металлов характеризовали методами УФ- и ИК-спектроскопии, измерения дзета-потенциала и сканирующей электронной микроскопии (СЭМ). Размер частиц определяли методом динамического светорассеяния (DLS).

Методы исследования (на казахском) : Мацерация, ультрадыбыстық экстракция (УДЭ) және критикаға дейінгі СО₂-экстракция әдістері қолданылды. Өсімдік сығындыларының физикалық-химиялық талдауы фармакопеялық әдістемелер бойынша жұқа қабатты хроматография (ЖҚХ), жоғары тиімді сұйықтық хроматография (ЖТСХ), ультракүлгін спектрофотометрия және атомдық-абсорбциялық спектроскопия әдістерімен жүргізілді. Синтезделген металл нанобөлшектері УК және ИҚ-спектроскопия, дзета-потенциалын өлшеу және сканирлеуші электронды микроскопия (СЭМ) әдістерімен сипатталды. Бөлшектердің өлшемдері динамикалық жарық шашырауы (DLS) әдісімен анықталды.

Obtained results and novelty (in Russian) :  Проведена всесторонняя идентификация и анатомо-морфологическое исследование растительных объектов Maclura pomifera, Tribulus terrestris, Galega officinalis, Salvia sclarea L. и Origanum tyttanthum, собранных в юго-восточном Казахстане в соответствии с требованиями GACP.  Установлены числовые показатели качества растительного сырья и элементный состав, подтверждающие доброкачественность и соответствие нормативам Государственной фармакопеи РК.  Выполнено сравнительное исследование мацерации, ультразвуковой и СО₂-экстракции; оптимизированы условия экстрагирования. Применение УЗЭ обеспечило наибольший выход биологически активных веществ.  Проведена качественная и количественная характеристика основных групп БАВ — флавоноидов, фенолкарбоновых кислот, дубильных веществ, эфирных масел, аминокислот и витаминов.  На основе водных экстрактов растений осуществлён «зелёный» синтез наночастиц серебра и оксида цинка (менее 100 нм); определены их физико-химические параметры с использованием УФ-, ИК-, DLS- и СЭМ-анализа.  Синтезированы новые моно- и дизамещённые α,β-непредельные пиперидоны с аллильным заместителем по атому азота; структура подтверждена методами ТСХ и ИК-спектроскопии.

Obtained results and novelty (in Kazakh) :  Maclura pomifera, Tribulus terrestris, Galega officinalis, Salvia sclarea L. және Origanum tyttanthum өсімдіктерінің объектілеріне кешенді идентификация және анатомо-морфологиялық зерттеу жүргізілді. Өсімдік материалдары Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймағында GACP талаптарына сәйкес жиналды.  Өсімдік шикізатының сапалық көрсеткіштері мен элементтік құрамы анықталып, олардың сапалылығы мен ҚР Мемлекеттік фармакопеясының нормативтеріне сәйкестігі дәлелденді.  Мацерация, ультрадыбыстық және СО₂-экстракция әдістері салыстырмалы түрде зерттеліп, экстракциялау шарттары оңтайландырылды. Ультрадыбыстық экстракция биологиялық белсенді заттардың ең жоғары шығымын қамтамасыз етті.  Зерттелген өсімдік экстракттарындағы негізгі биологиялық белсенді заттар топтарының – флавоноидтардың, фенолкарбон қышқылдарының, илік заттардың, эфир майларының, аминқышқылдарының және витаминдердің сапалық және сандық сипаттамасы жүргізілді.  Өсімдік су экстракттарының негізінде күміс пен мырыш оксидінің (өлшемі 100 нм-ден аз) «жасыл» нанобөлшектері синтезделді; олардың физика-химиялық параметрлері УФ-, ИҚ-, DLS және СЭМ талдау әдістері арқылы анықталды.  Азот атомы бойынша аллилді орынбасарлары бар жаңа моно- және дизаместелген α,β-қанықпаған пиперидондар синтезделді; олардың құрылысы ТСХ және ИҚ-спектроскопия әдістерімен дәлелденді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) :  Разработаны методы получения растительных экстрактов с применением мацерации, ультразвуковой и CO₂-экстракции. Ультразвуковая экстракция увеличила выход экстрактивных веществ на 10–20 %.  Оптимизированы условия «зелёного» синтеза наночастиц серебра и оксида цинка с использованием растительных экстрактов.  Установлены оптимальные параметры процессов, обеспечивающие высокую стабильность (ζ-потенциал от –22 до –34 мВ) и дисперсность наночастиц (50–100 нм).  Себестоимость производства снижена за счёт применения доступного растительного сырья и энергосберегающих технологий.  Исследования выполнены на современном оборудовании (ВЭЖХ, УФ-, ИК-, СЭМ, DLS, zeta-анализатора NanoBrook 90Plus PALS), что позволило получить достоверные и воспроизводимые результаты.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) :  Мацерация, ультрадыбыстық және CO₂ экстракциясын қолдана отырып, өсімдік сығындыларын алу әдістері әзірленді. Ультрадыбыстық экстракция экстрактивті заттардың шығымын 10–20%-ға арттырды.  Өсімдік сығындыларын қолдана отырып, күміс және мырыш оксиді нанобөлшектерін «жасыл» синтездеу шарттары оңтайландырылды.  Жоғары тұрақтылықты (ζ-потенциал –22-ден –34 мВ-қа дейін) және нанобөлшектердің дисперсиясын (50–100 нм) қамтамасыз ететін оңтайлы процесс параметрлері белгіленді.  Оңай қолжетімді өсімдік материалдарын және энергия үнемдейтін технологияларды пайдалану арқылы өндіріс шығындары азайтылды..  Зерттеулер заманауи жабдықтарды (HPLC, UV, IR, SEM, DLS, NanoBrook 90Plus PALS zeta анализаторы) пайдалану арқылы жүргізілді, бұл бізге сенімді және қайталанатын нәтижелер алуға мүмкіндік берді.

Level of implementation (in Russian) : Методики экстракции растительного сырья и «зелёного» синтеза наночастиц могут быть внедрены в учебный процесс вузов при проведении лабораторных занятий и спецкурсов по направлениям «Химия», «Химическая технология органических веществ», «Технология фармацевтического производства», «Химическая технология переработки растительного сырья» и другим смежным специальностям

Level of implementation (in Kazakh) : Өсімдік шикізатын алу және «жасыл» нанобөлшектерді синтездеу әдістерін университеттің оқу бағдарламаларына химия, органикалық заттардың химиялық технологиясы, фармацевтикалық өндіріс технологиясы, өсімдік шикізатын өңдеудің химиялық технологиясы және басқа да байланысты салалар бойынша зертханалық сабақтар мен мамандандырылған курстар арқылы енгізуге болады.

Efficiency (in Russian) : Разработанные методы экстракции и «зелёного» синтеза наночастиц показали высокую эффективность: выход экстрактивных веществ увеличен на 10–20 %,. Использование доступного растительного сырья снижает себестоимость и повышает экологическую устойчивость процессов.

Efficiency (in Kazakh) : Экстракция мен «жасыл» синтез әдістері жоғары тиімділік көрсетті: экстрактивті заттардың шығымы 10–20 %-ға артты. Қолжетімді шикізатты пайдалану өнімнің өзіндік құнын төмендетіп, экологиялық тиімділікті арттырады.

Field of application (in Russian) : Методики могут применяться в учебном процесс и научных исследованиях.

Field of application (in Kazakh) : Әдістерді оқу үдерісінде және ғылыми зерттеулерде қолдануға болады.