The object of research, development or design (in Russian) : Территория Южного Урала в пределах казахстанской части, испытывает длительную и историческую техногенную нагрузку, что, несомненно, негативно отразилось на экологической обстановке региона в целом. Территория Актюбинской области характеризуется вековым периодом выноса рудных и сопровождающих их элементов на дневную поверхность, вследствие этого наблюдается нарушение природного, биологического, гидрогеологического и геохимического равновесия. Исследование техногенных геосистем будет включать в себя мониторинг состояния почвы, анализ поверхностных вод, наблюдении за биоразнообразием и изучение растительного покрова в пределах территории исследования. Эти исследования могут послужить основой для разработки предложений рекультивации и восстановления компонентов окружающей среды. Разработанные модели позволят выявить необходимость рационализации природопользования и развитие особо охраняемых территорий в зоне техногенеза. По результатам исследования будет разработана методика оценки устойчивости ландшафтов к химическому загрязнению, ориентированная на крупномасштабное картографирование природно-ресурсного потенциала геосистем Южного Урала в пределах Актюбинской области. Целью составления подобных карт является обеспечение природоохранных мероприятий в условиях техногенной нагрузки, в первую очередь, на территориях природоохранных зон.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Оңтүстік Оралдың Қазақстан аумағындағы бөлігі тарихи тұрғыдан ұзақ уақыт бойы қарқынды техногендік жүктемеге ұшырап келеді, бұл аймақтың экологиялық жағдайына жалпы алғанда теріс әсерін тигізді. Ақтөбе облысы аумағы үшін кен және оларға ілеспе элементтердің жер бетіне көп ғасырлық шығарылу процесі тән, соның салдарынан табиғи, биологиялық, гидрогеологиялық және геохимиялық тепе-теңдік бұзылған. Техногендік геожүйелерді зерттеу топырақ жамылғысының жағдайын мониторингілеуді, жер үсті суларына талдау жүргізуді, биоалуантүрлілікті бақылауды және зерттеу аймағындағы өсімдік жамылғысын зерделеуді қамтиды. Алынған нәтижелер қоршаған ортаның құрамдас бөліктерін рекультивациялау мен қалпына келтіру жөніндегі ұсынымдарды әзірлеуге негіз бола алады. Техногендік геожүйелердің модельдерін жасау табиғатты пайдалануды ұтымды ету мен техногендік әсер ету аймақтарында ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін кеңейтудің қажеттілігін негіздеуге мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері бойынша ландшафттардың химиялық ластануға төзімділігін бағалау әдістемесі әзірленеді, ол Ақтөбе облысы шегіндегі Оңтүстік Орал геожүйелерінің табиғи-ресурстық әлеуетін ірі масштабта картографиялауға бағытталады. Мұндай карталарды жасаудың басты мақсаты — техногендік жүктеме жағдайында, ең алдымен табиғатты қорғау аймақтарында, табиғатты қорғау іс-шараларын ғылыми негіздеу болып табылады.

Aim of work (in Russian) : изучение устойчивости природных ландшафтов к внешнему воздействию, с целью устойчивого развития региона. На основе полученных результатов будут исследованы геосистемы подвергшие техногенной трансформации, оценена степень экологической устойчивости к внешнему воздействию для разработки рекомендаций по рационализации природопользования, что обеспечит устойчивое экономическое развитие и гармонизацию взаимодействия общества и природной среды

Aim of work (in Kazakh) : Аймақтың тұрақты дамуын қамтамасыз ету мақсатында табиғи ландшафттардың сыртқы әсерлерге төзімділігі зерттеледі. Алынған нәтижелер негізінде техногендік түрленуге ұшыраған геожүйелер қарастырылып, олардың сыртқы факторларға экологиялық тұрақтылық дәрежесі бағаланады. Бұл табиғатты ұтымды пайдалану жөнінде ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде өңірдің тұрақты экономикалық дамуы мен қоғам мен табиғи ортаның өзара әрекеттесуін үйлестіру қамтамасыз етіледі.

Методы исследования (на русском) : Исследования в рамках научного Проекта будут проводится по общепринятым методикам в геоэкологии, экологии и природопользовании, с применением инновационных технологий в области геоинформационных систем и данных дистанционного зондирования, будет разрабатываться база геоданных. Моделирование: Использование математических моделей для оценки масштабов выноса загрязняющих веществ на основании данных о рельефе, осадках, типах почв и других факторах. Полевые исследования: Измерения уровня загрязнений в реальных условиях, наблюдения за движением загрязняющих веществ в течение времени. Лабораторные анализы: Оценка физических и химических свойств загрязняющих веществ, их взаимодействие с почвами, водой и растительностью. ГИС-технологии (геоинформационные системы): Пространственное моделирование и анализ данных о распространении загрязнений. В проекте будут применяться следующие виды исследований: 1. Описательные – включают в себя общее описание территории, характеристику компонентов природной среды, состояния природных компонентов, а также разработку рекомендаций. 2. Картографические - изучения объектов, определения их количественных характеристик, размещения в пространстве. 3. Метод баллов – включают в себя цифровую оценку географических объектов и процессов (оценка естественных ресурсов, оценка природно-ресурсного потенциала территорий, оценка характеристики факторов размещения промышленности) 4. Метод полевых исследовании.

Методы исследования (на казахском) : Жоба шеңберіндегі зерттеулер геоэкология, экология және қоршаған ортаны басқару саласында жалпы қабылданған әдістерді қолдана отырып, географиялық ақпараттық жүйелердегі инновациялық технологиялар мен қашықтықтан зондтау деректерін пайдалана отырып жүргізіледі. Геодеректер базасы әзірленеді. Модельдеу: Топография, жауын-шашын, топырақ түрлері және басқа да факторлар туралы деректерге негізделген ластаушы заттарды жою көлемін бағалау үшін математикалық модельдерді пайдалану. Далалық зерттеулер: Нақты жағдайларда ластаушы заттардың деңгейін өлшеу, уақыт өте келе ластаушы заттардың қозғалысын бақылау. Зертханалық талдау: Ластаушы заттардың физикалық және химиялық қасиеттерін және олардың топырақпен, сумен және өсімдіктермен өзара әрекеттесуін бағалау. ГАЖ технологиялары (географиялық ақпараттық жүйелер): Ластаушы заттардың таралу деректерін кеңістіктік модельдеу және талдау. Жобада келесі зерттеу түрлері қолданылады: 1. Сипаттамалық – аумақтың жалпы сипаттамасын, қоршаған орта компоненттерінің сипаттамасын, табиғи компоненттердің күйін және ұсыныстар әзірлеуді қамтиды. 2. Картографиялық – объектілерді зерттеу, олардың сандық сипаттамаларын және кеңістіктік орналасуын анықтау. 3. Баллдау әдісі – географиялық нысандар мен процестерді сандық бағалауды қамтиды (табиғи ресурстарды бағалау, аумақтардың табиғи-ресурстық әлеуетін бағалау, өнеркәсіптік орналасу факторларының сипаттамаларын бағалау). 4. Далалық зерттеу әдісі.

Obtained results and novelty (in Russian) : По результатам работы с научной литературой, справочными материалами и архивными документами был сбор и регистрация данных в соответствии с особенностями исследовательского проекта. Был сделан список литературного обзора по теме исследования. На основе работы с научной литературой выявлены какие глубокие и конкретные исследования проводились в этом направлении. Были изучены биологические, климатические и гидрогеологические факторы изучаемой территории на основе фондовых данных и полевых работ. Проведены химические анализы почвы и воды и сопоставлены с фондовыми данными. Установлены основные источники загрязнения ландшафтов Южного Урала (в пределах казахстанской части). Определены показатели техногенной нагрузки и устойчивости геосистем, позволяющие оценить степень антропогенного преобразования природных комплексов и их способность к самовосстановлению. Составлены карты исследуемой территории, карта растительности и ее нарушенности, почвенная карта и карта техногенной нагрузки ландшафтов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Ғылыми әдебиеттермен, анықтамалық материалдармен және мұрағаттық деректермен жұмыс нәтижесінде зерттеу жобасының ерекшеліктеріне сәйкес деректер жинақталып, жүйелендірілді. Зерттеу тақырыбы бойынша әдеби шолу жасалып, осы бағытта бұрын жүргізілген терең және нақты ғылыми зерттеулер айқындалды. Қор деректері мен далалық бақылаулар негізінде зерттелетін аумақтың биологиялық, климаттық және гидрогеологиялық факторлары қарастырылды. Топырақ пен жер үсті суларына химиялық талдау жүргізіліп, олардың нәтижелері мұрағаттық деректермен салыстырылды. Қазақстан аумағындағы Оңтүстік Орал ландшафттарының негізгі ластану көздері анықталды. Геожүйелердің техногендік жүктемесінің және тұрақтылығының көрсеткіштері айқындалып, табиғи кешендердің антропогендік өзгеру дәрежесін және олардың өзін-өзі қалпына келтіру қабілетін бағалауға мүмкіндік берілді. Зерттеу нәтижелері бойынша аумақтың карталары жасалды: өсімдік жамылғысы мен оның бұзылу дәрежесі картасы, топырақ картасы және ландшафттардың техногендік жүктеме картасы құрастырылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Выполнение проекта предполагает обосновать роль природного и антропогенного факторов в формировании ландшафтов Южных отрог Урала с целью проведения анализа природно-ресурсного потенциала территории. На основе исследований будет создана картограмма состоянии ландшафтов с их типологической группировкой структурно-генетической классификации. В дальнейшем составленная ландшафтная карта послужить пространственной моделью детального изучения ресурсного потенциала геосистем.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба Оңтүстік Орал тауларының ландшафттарын қалыптастырудағы табиғи және антропогендік факторлардың рөлін негіздеуге бағытталған, бұл аймақтың табиғи-ресурстық әлеуетін талдауға мүмкіндік береді. Осы зерттеу негізінде ландшафттарды типологиялық топтарға және құрылымдық-генетикалық жіктеуге бөлетін ландшафт картасы жасалады. Нәтижесінде алынған ландшафт картасы геожүйелердің ресурстық әлеуетін егжей-тегжейлі зерттеу үшін кеңістіктік модель ретінде қызмет етеді.

Level of implementation (in Russian) : По реализации проекта опубликована 1 (одна) статья 1) Бекетова, А., Мендыбаев, Е., Гатаулина, Г. (2025). Оценка техногенного воздействия на растительный покров горной области Южного Урала (в пределах Казахстана). Вестник ЕНУ имени Л.Н. Гумилева. Серия: Химия. География. Экология, 152(3), 175-190. https://doi.org/10.32523/2616- 6771-2025-152-3-175-190 (опубликована, ККСОН)

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаны іске асыру бойынша бір мақала жарияланды: 1) Бекетова, А., Мендыбаев, Е., Гатаулина, Г. (2025). Оңтүстік Оралдың таулы аймағының (Қазақстан шегінде) өсімдік жамылғысына техногендік әсерді бағалау. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Серия: Химия. География. Экология, 152(3), 175-190. https://doi.org/10.32523/2616-6771-2025-152-3-175-190

Efficiency (in Russian) : Полученные результаты исследования дадут возможность выявить современное состояния компонентов природной среды, и обратной реакции на внешнее воздействие, определить потенциал геосистем. Эффективность проекта подтверждается тем, что предлагаемое исследование направлено на решение важной задачи – определение природно-ресурсного потенциала геосистем с целью разработки мероприятии устойчивого развития региона.

Efficiency (in Kazakh) : Алынған зерттеу нәтижелері табиғи орта компоненттерінің қазіргі жағдайын және олардың сыртқы әсерлерге кері байланысын анықтауға, сондай-ақ геожүйелердің әлеуетін анықтауға мүмкіндік береді. Жобаның тиімділігі ұсынылған зерттеудің маңызды мәселені шешуге бағытталғандығымен расталады: аймақтың тұрақты дамуы үшін шаралар әзірлеу мақсатында геожүйелердің табиғи ресурстық әлеуетін анықтау.

Field of application (in Russian) : Область применения полученных результатов лежит в сфере развития экологической образованности общества, изученности земельного фонда и рационального использования земельных ресурсов, с целью управления местными исполнительными органами хозяйственной деятельности в регионе. Будут даны количественные характеристики (площади использования) земель, что даст предпосылки инвентаризации, которые могут быть использованы для обновления данных «Земельного кадастра и Автоматизированной информационной системы государственного земельного кадастра». Целевыми потребителями результатов проекта являются органы местного управления и сельхоз управления. Также целевыми потребителями являются государственные органы и частные компании, осуществляющие контроль, мониторинг, прогнозирование и управление территориальными земельными ресурсами республики. Результаты проекта нацелены на повышение доли информатизации в области землепользования и охраны окружающей среды.

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелерді қолдану аясы қоғамның экологиялық санасын дамытуда, жер қорын зерделеуде және жер ресурстарын ұтымды пайдалануда, аймақтағы жергілікті атқарушы органдардың шаруашылық қызметін басқару мақсатында жүзеге асырылады. «Жер кадастры және мемлекеттік жер кадастрының автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің» деректерін жаңарту үшін пайдаланылуы мүмкін түгендеу алғышарттарын қамтамасыз ететін жердің сандық сипаттамалары (пайдалану ауданы) беріледі. Жоба нәтижелерінің мақсатты тұтынушылары жергілікті мемлекеттік органдар мен ауыл шаруашылығы басқармасы болып табылады. Сондай-ақ мақсатты тұтынушылар республиканың аумақтық жер ресурстарын бақылайтын, мониторинг жүргізетін, болжайтын және басқаратын мемлекеттік органдар мен жеке компаниялар болып табылады. Жобаның нәтижелері жерді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау саласындағы ақпараттандыру үлесін арттыруға бағытталған.