The object of research, development or design (in Russian) : 80 казахстанских и зарубежных сортов и линий яровой мягкой и твердой пшеницы.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақстандық және шетелдік шығу тегі әртүрлі 80 сорт пен линиядан тұратын жаздық жұмсақ және қатты бидай үлгілері.

Aim of work (in Russian) : «Идентификация источников устойчивости к корневой гнили пшеницы, вызываемой Bipolaris sorokiniana и Fusarium culmorum с использованием фитопатологических и молекулярных подходов».

Aim of work (in Kazakh) : «Bipolaris sorokiniana және Fusarium culmorum туындататын бидай тамыр шірігіне төзімділік көздерін фитопатологиялық және молекулалық тәсілдерді қолдана отырып анықтау».

Методы исследования (на русском) : Фитопатологический мониторинг проводили по стандартной методике количественной оценки распространения и развития болезней. Учёт корневой гнили осуществляли в фазах 2–3 листьев и перед уборкой урожая, используя шкалу оценки потемнения корневой шейки (1–5 баллов). Для измерения параметров фотосинтеза применяли мультиспектральный анализатор MultispeQ (платформа PhotosynQ), а индекс NDVI определяли портативным прибором GreenSeeker (Trimble, США). Статистическую обработку данных выполняли в R Studio с использованием непараметрического теста Краскелла-Уолиса и дисперсионного анализа (P < 0,05). Идентификацию возбудителей корневой гнили проводили по морфологическим и молекулярным признакам с использованием видоспецифических праймеров FcOIF/FcOIR, Fp1-1/Fp1-2 и COSA_F/COSA_R. Тест на патогенность выполняли по протоколу Fernandez et al. (2005), а результаты анализировали с помощью критерия LSD (p = 0,05; SAS 9.0). Для выявления носителей генов устойчивости Sb1 и Sb2 использовали маркеры csLV34, Xwmc44 и Tsn1.

Методы исследования (на казахском) : Фитопатологиялық мониторинг аурулардың таралуы мен даму қарқындылығын сандық бағалау жөніндегі стандартты әдістеме бойынша жүргізілді. Тамыр шірігіне есеп жүргізу 2–3 жапырақ фазасында және астық жинау алдындағы кезеңде, тамыр мойнының қарайю деңгейін 1–5 балдық шкала бойынша бағалау арқылы орындалды. Фотосинтез көрсеткіштерін өлшеу үшін MultispeQ мультиспектралды анализаторы (PhotosynQ платформасы) қолданылды, ал NDVI индексі GreenSeeker (Trimble, АҚШ) портативті құрылғысы арқылы анықталды. Деректердің статистикалық өңдеуі R Studio ортасында Краскелл–Уоллис сынағы және дисперсиялық талдау (P < 0,05) көмегімен жүргізілді. Тамыр шірігі қоздырғыштарын анықтау морфологиялық және молекулалық сипаттамалары бойынша FcOIF/FcOIR, Fp1-1/Fp1-2 және COSA_F/COSA_R түрге-спецификалық праймерлерін қолдану арқылы жүзеге асырылды. Патогендік тест Fernandez et al. (2005) протоколы бойынша жүргізіліп, нәтижелер LSD критерийі (p = 0,05; SAS 9.0) арқылы бағаланды. Sb1 және Sb2 nөзімділік гендері тасымалдаушыларын анықтау үшін тиісінше csLV34, Xwmc44 және Tsn1 маркерлері пайдаланылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В 2023–2025 гг. создана и изучена коллекция из 80 образцов пшеницы различных эколого-географических групп. Установлено широкое распространение и высокая патогенность возбудителей корневой гнили (Bipolaris sorokiniana, Fusarium culmorum и др.) в Алматинской и Актюбинской областях. Развитие болезни зависело от погодных условий и агротехники: минимальная заражённость наблюдалась на вариантах с фунгицидной защитой, максимальная - на провокационном инфекционном фоне. Молекулярная идентификация подтвердила высокое видовое и внутривидовое разнообразие патогенов. Изоляты B. sorokiniana из Актюбинской области проявили большую агрессивность (4,2 балла) по сравнению с алматинскими (3,6 балла). Наиболее вирулентные штаммы (C. inaequalis 826, F. nygamai 977b, B. sorokiniana 958) рекомендованы для использования в дифференциальных тестах устойчивости. В результате скрининга выделены 10 устойчивых и высокопродуктивных линий пшеницы, перспективных для региональной селекции. Молекулярный анализ выявил гены Sb1 и Sb2 у 27 генотипов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2023-2025 жылдары эколого-географиялық тегі әртүрлі 80 бидай үлгісінен тұратын коллекция жасалып, жан-жақты зерттелді. Алматылық және Ақтөбелік агроэкожүйелерде тамыр шірігі қоздырғыштарының (Bipolaris sorokiniana, Fusarium culmorum) кең таралғаны және жоғары патогенділігі анықталды. Аурудың даму деңгейі ауа райы жағдайлары мен агротехникалық тәсілдерге тәуелді болды: ең төменгі жұқталу фунгицидтік қорғау жағдайында, ал ең жоғарғысы – жасанды инфекциялық (провокациялық) фон жағдайында байқалды. Молекулалық талдау патогендер популяциясының түрлік және ішкітүрлік әртүрлілігін растады. Ақтөбе облысынан оқшауланған B. sorokiniana изоляттары Алматы облысынан бөлінгендерге қарағанда агрессивтірек болды (тиісінше 4,2 және 3,6 балл). Ең вирулентті штамдар – C. inaequalis 826, F. nygamai 977b және B. sorokiniana 958 – дифференциалды скринингте эталон ретінде пайдалануға ұсынылды. Скрининг нәтижесінде аймақтық селекция үшін перспективалы, жоғары төзімді және өнімділігі жоғары 10 линия іріктелді. Молекулалық талдау 27 генотипте Sb1 және Sb2 гендерінің бар екенін көрсетті.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Экономическая и социальная значимость работы заключается способствование стабилизации урожайности и снижению зависимости от импортных фунгицидов. Прогнозные предположения о развитии объекта исследования связано с созданием устойчивых к корневой гнили сортов пшеницы, внедрением молекулярных и цифровых методов диагностики патогенов, а также формированием национальной базы данных по устойчивым генотипам и популяциям возбудителей.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жұмыстың экономикалық және әлеуметтік маңызы – өнімділік тұрақтылығын арттыру және импорттық фунгицидтерге тәуелділікті төмендету. Зерттеу нысанының дамуына қатысты болжамды тұжырымдар тамыр шірігіне төзімді бидай сорттарын шығару, патогендерді молекулалық және цифрлық әдістермен диагностикалауды жетілдіру, сондай-ақ төзімді генотиптер мен патоген популяциялары бойынша ұлттық дерекқор қалыптастыру қажеттігін көрсетеді.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : енгізілмеген

Efficiency (in Russian) : Проект успешно достиг всех поставленных целей, что подтверждается идентификацией устойчивых генотипов пшеницы, выделением 10 перспективных сортообразцов и внедрением методологии в селекционный процесс. Научная значимость и международное признание результатов подчеркиваются публикацией в высокорейтинговом журнале «Plant Disease» (Q2, Scopus процентиль 79). В рамках проекта защищена 1 (PhD) докторская диссертация.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба өз алдына қойған барлық мақсаттарына сәтті қол жеткізді, бұған төзімді бидай генотиптерін анықтау, 10 перспективалы сорт үлгілерін іріктеу және әдістемені селекциялық үрдіске енгізумен расталады. Нәтижелердің ғылыми маңыздылығы мен халықаралық мойындалуы жоғары рейтингті «Plant Disease» (Q2, Scopus процентиль 79) журналында жариялануымен айқындалады. Жоба аясында 1 PhD докторлық диссертация қорғалды.

Field of application (in Russian) : Результаты могут быть использованы в фитопатологии, молекулярной генетике и селекции растений. Рекомендации по внедрению результатов НИР: рекомендуется внедрение отобранных устойчивых сортообразцов в региональные селекционные программы как доноров устойчивости к корневой гнили

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелер фитопатология, молекулалық генетика және өсімдік селекциясы салаларында пайдалануға жарамды. ҒЗЖ нәтижелерін енгізу бойынша ұсынымдар: төзімділіктің донорлық үлгілерін өңірлік селекция бағдарламаларына енгізу ұсынылады.