The object of research, development or design (in Russian) : Эпидемически значимые объекты и эпизоотический процесс отдельных социально-значимых болезней, регистрируемых в Республике Казахстан

The object of research, development or design (in Kazakh) : Эпидемиялық маңызы бар нысандар және Қазақстан Республикасында тіркелетін жекелеген әлеуметтік маңызы бар аурулардың індеттік үдерісі

Aim of work (in Russian) : Идентификация ветеринарных объектов, имеющих эпидемиологическое значение на территории страны и разработка методик визуализации и анализа данных с применением информационно-коммуникационных технологии, позволяющих проводить прогнозирование и оценку риска распространения болезней заразной этиологии для последующей разработкой эффективных профилактических мероприятий.

Aim of work (in Kazakh) : Ел аумағында эпидемиологиялық маңызы бар ветеринариялық нысандарды сәйкестендіру және кейіннен тиімді дауалаулық шараларды әзірлеуге арналған, жұқпалы этиологиядағы аурулардың таралу қаупін болжауға және бағалауға мүмкіндік беретін ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдана отырып, деректерді визуализациялау және талдау әдістемелерін әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : В качестве исходных материалов использовались данные, полученные при экспедиционных выездах в регионы страны для определения и идентификации изучаемых эпидемически значимых объектов, эпизоотологического анализа и оценки проводимых профилактических мероприятий против изучаемых нозологических единиц. Также использовались официальные сведения и данные ветеринарной отчетности Комитета ветеринарного контроля и надзора МСХ РК, данные Комитета санитарно-эпидемиологического контроля Министерства здравохранения РК, данные Кадастра стационарно-неблагополучных по сибирской язве пунктов РК (2002). Для визуализации и пространственного анализа данных применялась географическая информационная система ArcGIS Desktop 10.8.2 (Esri, Redlands, CA, USA). Конструирование интерактивных карт и создание цифрового атласа эпидемически значимых объектов осуществлялось в ГИС платформа ArcGIS Online. Регрессионный анализ выполнялся с помощью статистически ориентированного программного обеспечения R. Моделирование эпизоотического процесса анализируемых нозологических единиц, с прогнозированием и оценкой риска методом Монте-Карло проводилось программным обеспечением @Risk. Обработка данных проводилась с применением базовых положении статистического анализа и системного моделирования (метод Монте-Карло) и пространственно-географического анализа, с использованием метода автокорреляций Морана.

Методы исследования (на казахском) : Бастапқы материалдар ретінде зерттелетін эпидемиялық маңызы бар нысандарды анықтау және сәйкестендіру, індеттанулық талдау және зерттелетін нозологиялық бірліктерге қарсы жүргізілетін дауалық шараларды бағалау үшін ел өңірлеріне экспедициялық сапарлар кезінде алынған деректер пайдаланылды. Сондай-ақ ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитетінің ресми мәліметтері мен ветеринариялық есептілік деректері, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің деректері, ҚР топалаң бойынша стационарлық-қолайсыз пункттер кадастрының деректері пайдаланылды (2002). Деректерді визуализациялау және кеңістіктік талдау үшін ArcGIS Desktop 10.8.2 географиялық ақпараттық жүйесі (Esri, Redlands, CA, USA) қолданылды. Интерактивті карталарды жобалау және эпидемиялық маңызы бар нысандардың цифрлық атласын құру ArcGIS online ГАЖ платформасында жүзеге асырылды. Регрессиялық талдау статистикалық бағдарланған R бағдарламалық жасақтамасы арқылы жүргізілді. Монте-Карло әдісімен тәуекелді болжау және бағалаумен талданатын нозологиялық бірліктердің індеттік үдерісін модельдеу @Risk бағдарламалық жасақтамасымен жүргізілді. Деректерді өңдеу Моранның автокорреляция әдісін қолдана отырып, статистикалық талдау мен жүйелік модельдеудің (Монте-Карло әдісі) және кеңістіктік-географиялық талдаудың негізгі ережелерін қолдану арқылы жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Результаты анализа данных о зараженности эхинококкозом сельскохозяйственных животных показали, что средняя зараженность КРС составляет – 5,8%, овец – 4,4%, свиней – 8,96%. При этом, ежегодная динамика зараженности эхинококкозом КРС и овец полностью коррелируют друг с другом. Оценка эффективности реализуемых профилактических мероприятий при эхинококкозе плотоядных подтвердила, что с учетом сложившейся эпизоотической и эпидемической ситуации на местах и количества зарегистрированных плотоядных животных, наибольшее количество обработок проводится в южных регионах страны. Применение принципа моделирования с использованием модели «случайное блуждание с учетом тренда», позволило провести прогнозирование ожидаемого количества случаев эхинококкоза на 2026 г. Регрессионный анализ выявил, что наличие скотных рынков является статистически значимым ключевым фактором, объясняющим как абсолютное число случаев, так и превалентность заболевания у людей. Математическое моделирование эпизоотического процесса сибирской язвы с применением метода максимальной энтропии, показала, что большая часть территории Казахстана являются зонами с высоким и очень высоким риском возникновения болезни. Разработан цифровой интерактивный атлас эпидемически значимых объектов (ЭЗО) на территории РК. Разработаны и изданы 3 методические рекомендации по использованию ИКТ при картографическом анализе ЭЗО и организации профилактических и противоэпизоотических мероприятий при бруцеллезе и эхинококкозе животных.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы жануарларының эхинококкозбен ластануы туралы деректерді талдау нәтижелері ІҚМ орташа жұқтырылуы – 5,8%, қойда – 4,4%, шошқада – 8,96% құрайтынын көрсетті. Бұл ретте, ірі қара мен қой эхинококкозының жыл сайынғы жұқтыру динамикасы бір-бірімен толық корреляцияланады. Етқоректілердің эхинококкозы кезінде іске асырылатын дауалық шаралардың тиімділігін бағалау, жергілікті жерлерде қалыптасқан эпизоотиялық және эпидемиялық жағдайды және тіркелген етқоректілердің санын ескере отырып, дауалаудың көп саны елдің оңтүстік өңірлерінде жүргізілетінін растады. «Трендті ескере отырып кездейсоқ серуендеу» моделін қолдана отырып модельдеу принципін қолдану, 2026 жылға қатысты эхинококкоз жағдайларының күтілетін санын болжауға мүмкіндік берді. Регрессиялық талдау, мал базарларының болуы, жағдайлардың абсолютті санын да, адамдардағы аурудың таралуын да түсіндіретін, статистикалық маңызды негізгі фактор екенін анықтады. Топалаңның індеттік үдерісін максималды энтропия әдісін қолдана отырып математикалық модельдеу, Қазақстан аумағының көп бөлігі аурудың пайда болу қаупі жоғары және өте жоғары аймақтар болып табылатынын көрсетті. ҚР аумағында эпидемиялық маңызы бар нысандардың (ЭМН) цифрлық интерактивті атласы әзірленді. ЭМН картографиялық талдауында АКТ қолдану және жануарлардың бруцеллезі мен эхинококкозында дауалық және індетке қарсы шараларды ұйымдастыру бойынша 3 әдістемелік ұсынымдар әзірленді және жарияланды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проведенный анализ реализованных профилактических мероприятий при эхинококкозе. Результаты оценки риска, прогнозирования эпизоотического процесса изучаемых нозологических единиц и регионализации территории страны по степени благополучия, с применением методов математического моделирования, послужат надежным инструментом при планировании и организации профилактических и противоэпизоотических мероприятий. Разработанный цифровой интерактивный атлас ветеринарных объектов, имеющих эпидемиологическое значение на территории Республики Казахстан. Разработанная рекомендация по использованию информационно-коммуникационных технологии при картографическом анализе объектов, имеющих эпидемиологическое значение на территории страны, разработанные методические рекомендации по организации профилактических и противоэпизоотических мероприятий при бруцеллезе и эхинококкозе животных, разработанный справочник по типовым рискам и мероприятиям по управлению рисками на ветеринарных объектах, имеющих эпидемиологическое значение.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Эхинококкоз кезінде іске асырылған дауалық шараларға талдау жүргізілді. Математикалық модельдеу әдістерін қолдана отырып, тәуекелді бағалау, зерттелетін нозологиялық бірліктердің індеттік үдерісін болжау және ел аумағын қолайлық дәрежесі бойынша аймақтандыру нәтижелері дауалық және індетке қарсы іс-шараларды жоспарлау мен ұйымдастыруда сенімді құрал болады. Қазақстан Республикасының аумағында эпидемиологиялық маңызы бар ветеринариялық нысандардың әзірленген цифрлық интерактивті атласы. Ел аумағында эпидемиологиялық маңызы бар нысандарды картографиялық талдау кезінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану бойынша әзірленген ұсыныс, жануарлардың бруцеллезі мен эхинококкозы кезінде дауалық және індетке қарсы шараларды ұйымдастыру бойынша әзірленген әдістемелік ұсынымдар, типтік тәуекелдер және эпидемиологиялық маңызы бар ветеринариялық нысандарда тәуекелдерді басқару шаралары бойынша әзірленген анықтамалық.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования внедрены в виде научных разработок, в практическую деятельность РГП на ПХВ «Национальный референтный центр по ветеринарии» КВКН МСХ РК и в учебный процесс НАО «КАТИУ им. С. Сейфуллина» для подготовки обучающихся трех уровней ГОП «Ветеринария». Разработан и внедрен цифровой интерактивный атлас ветеринарных объектов, имеющих эпидемиологическое значение на территории Республики Казахстан.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері ғылыми әзірлемелер түрінде, ҚР АШМ ВБҚК «Ветеринария бойынша ұлттық референттік орталық» ШЖҚ РМК тәжірибелік қызметіне және «С. Сейфуллин ат. ҚАТЗУ» КеАҚ оқу үдерісіне, «Ветеринария» ББТ үш деңгейдегі білім алушыларды даярлау үшін енгізілді. Қазақстан Республикасының аумағында эпидемиологиялық маңызы бар ветеринариялық нысандардың цифрлық интерактивті атласы әзірленді және ендірілді.

Efficiency (in Russian) : Эффективность разработки заключается в том, что полученные в ходе реализации проекта результаты, обеспечивают научную основу для прогнозирования и оценки риска проявления и распространения заразных болезней животных и будут эффективно использоваться для разработки средств и методов профилактики инфекционных заболеваний, тем самым обеспечивая эпидемиологическое благополучие страны.

Efficiency (in Kazakh) : Әзірлемелердің тиімділігі келесіде: жобаны іске асыру барысында алынған нәтижелер, жануарлардың жұқпалы ауруларының пайда болуы мен таралу қаупін болжау және бағалау үшін ғылыми негізді қамтамасыз етеді және инфекциялық аурулардың алдын алу құралдары мен әдістерін әзірлеу үшін тиімді пайдаланылады, осылайша елдің эпидемиологиялық әл-ауқатын қамтамасыз етеді.

Field of application (in Russian) : Целевыми потребителями результатов исследований будут ветеринарные и медицинские службы страны. Разработанный цифровой интерактивный атлас ветеринарных объектов, имеющих эпидемиологическое значение, разработанные рекомендации и прогнозные модели составят основу, при совершенствовании и проведении мероприятий по надзору и мониторингу за эпидемическим состоянием, в том числе в случае возникновения эмерджентных/чрезвычайных ситуаций.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелерінің мақсатты тұтынушылары, елдің ветеринариялық және медициналық қызметтері болады. Қазақстан Республикасының аумағында эпидемиологиялық маңызы бар ветеринариялық нысандардың әзірленген цифрлық интерактивті атласы, әзірленген әдістемелер және болжау үлгілері эпидемиялық жағдайды, оның ішінде пайда болған/төтенше жағдайлар туындаған жағдайда, қадағалау және мониторингтеу жөніндегі іс-шараларды жетілдіру және жүргізудің негізі болады.