The object of research, development or design (in Russian) : Объект исследования – объектом исследования являются вирусы гриппа птиц и болезни Ньюкасла, а также ПЦР Реал-Тайм тест-система для диагностики вирусов ГП и БН.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны құс тұмауы және Ньюкасл ауруы вирустары, сондай-ақ мауы және Ньюкасл ауруы вирустарын диагностикалауға арналған нақты уақыт режиміндегі ПТР тест жүйесі болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта – проведение комплексных мероприятий, нацеленных на проведение эпидемиологического мониторинга острых вирусных заболеваний как высокопатогенный грипп птиц (ГП) и Болезнь Ньюкасла (БН) на территории Казахстана, а также разработка мультиплексного ПЦР Реал-Тайм для их диагностики, с последующим изучением молекулярно-биологических свойств и депонированием выделенных штаммов.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты - Қазақстанда жоғары патогенді құс тұмауы және Ньюкасл ауруы сияқты жедел вирустық аурулардың эпидемиологиялық мониторингіне бағытталған кешенді шараларды жүзеге асыру, сондай-ақ оларды диагностикалау үшін мультиплексті нақты уақыт режиміндегі ПТР әзірлеу, содан кейін молекулалық биологиялық қасиеттерді зерттеу және оқшауланған штаммдарды тұндыру.

Методы исследования (на русском) : Все исследовательские работы, выполняемые в ходе реализации проекта состоят из 8 (восьми) основных методов: • Разработка мультиплексного ПЦР Реал-Тайм для диагностики вирусов ГП и БН. • Эпидемиологический мониторинг и отбор проб; • Электронная микроскопия вирусов; • Идентификация методом ОТ- ПЦР; • Выделение изолятов, изучение биологических свойств вирусов; • Депонирование штаммов в «Коллекцию микроорганизмов» НИИПББ; • Секвенирование значимых генов вирусов (гемагглютинин, нейраминидаза, матриксный белок, нуклеопротеид, F-фьюжн белок, белок VP2 ); • Сравнительный и филогенетический анализ нуклеотидной последовательности генов; • Загрузка полногеномной нуклеотидной последовательности в базу данных GenBank и оформление публикация отечественных и зарубежных статей, тезисов и патентов.

Методы исследования (на казахском) : Жоба барысында жүргізілген барлық зерттеулер сегіз (8) негізгі әдістен тұрады: • В гепатиті және NV вирустарын диагностикалау үшін мультиплексті нақты уақыт режиміндегі ПТР талдауын әзірлеу. • Эпидемиологиялық мониторинг және сынама алу; • Вирустардың электрондық микроскопиясы; • RT-ПТР арқылы анықтау; • Вирустарды бөліп алу және олардың биологиялық қасиеттерін зерттеу; • Патогенез, биотехнология және биотехнология ғылыми-зерттеу институтының «Микроорганизмдер жинағына» штаммдарды орналастыру; • Маңызды вирустық гендерді (гемагглютинин, нейраминидаза, матрицалық ақуыз, нуклеопротеин, F-фьюжн ақуызы, VP2 ақуызы) секвенирлеу; • Ген нуклеотидтік тізбектерін салыстырмалы және филогенетикалық талдау; • Толық геномдық нуклеотидтік тізбекті GenBank дерекқорына жүктеу және отандық және халықаралық мақалаларды, тезистерді және патенттерді жариялауға дайындау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Полученные результаты и новизна (на русском) * За отчетный период получены следующие результаты: - разработана и испытана мультиплексная ПЦР Реал-Тайм тест-система для одновременного выявления вирусов ГП и БН, обладающая высокой чувствительностью и специфичностью; - проведён эпидемиологический мониторинг 2023–2025 годов, выполнено зонирование территории РК по риску распространения вирусов; - выделены и депонированы штаммы высокопатогенного вируса гриппа птиц (H5), выполнено их секвенирование и филогенетический анализ; - создана интегрированная система молекулярно-эпидемиологического мониторинга и база данных по результатам ПЦР и генетических исследований; - по полученным результатам оформлены 4 публикаций, из которых 2 статья в журнале ККСНВО, 2 тезиса в материалах сборника Международной Конференции и подан 1 патент на полезную модель.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Есепті кезеңде келесі нәтижелерге қол жеткізілді: - Жоғары сезімталдық пен ерекшелікке ие HP және BN вирустарын бір мезгілде анықтауға арналған нақты уақыт режиміндегі мультиплексті ПТР тест жүйесі әзірленіп, сынақтан өткізілді; - 2023–2025 жылдарға эпидемиологиялық мониторинг жүргізілді және Қазақстан Республикасының аумағы вирустың таралу қаупіне сәйкес аймақтарға бөлінді; - Жоғары патогенді құс тұмауы вирусының (H5) штамдары бөлініп алынды және орналастырылды, олардың секвенирленуі және филогенетикалық талдауы жүргізілді; - Интеграцияланған молекулалық эпидемиологиялық мониторинг жүйесі және ПТР және генетикалық зерттеулер нәтижелерінің дерекқоры жасалды; - Алынған нәтижелер бойынша төрт басылым дайындалды, оның ішінде KKSNVO журналында екі мақала, халықаралық конференция материалдарында екі тезис және пайдалы модельге бір патент берілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В результате проведения научно-исследовательских работ запланированный объем исследований, согласно календарному плану полностью выполнен и позволяет сделать следующие выводы: - разработана и апробирована отечественная мультиплексная ПЦР Реал-Тайм тест-система для одновременного выявления РНК вирусов высокопатогенного гриппа птиц (ГП) и болезни Ньюкасла (БН). - проведён комплекс мониторинговых исследований за 2023–2025 годы, охвативших основные орнитологические зоны и птицеводческие хозяйства. Всего исследовано порядка 1150 проб биоматериала от диких и домашних птиц. - проведены генетические исследования и филогенетический анализ выявленных изолятов вируса гриппа птиц. Секвенирование фрагментов HA-гена показало принадлежность вирусов к подтипу H5, характерному для высокопатогенных линий, циркулирующих в Центральной Азии. Вирусы болезни Ньюкасла в исследуемый период не выделялись; - выделенные штаммы вируса высокопатогенного гриппа А/wild goose/Pavlodar/KZ/707/2025 и А/mallard duck/Karaganda/KZ/808/2025депонированы в «Коллекцию микроорганизмов» НИИПББ с оформлением паспортов и присвоением регистрационных номеров. - по полученным результатам оформлены 10 публикаций согласно требованиям, из которых 2 статьи в журнале ККСНВО, 3 тезиса в материалах сборника международной конференции и 2 статьи в журналах Scopus, а также 3 статьи в отечественных изданиях.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу жұмысының нәтижесінде жоспарланған зерттеу көлемі кестеге сәйкес толығымен аяқталды және келесі қорытындылар жасауға мүмкіндік береді: - Жоғары патогенді құс тұмауы (HPAI) және Ньюкасл ауруы (ND) вирустарының РНҚ-сын бір мезгілде анықтауға арналған отандық мультиплексті нақты уақыт режиміндегі ПТР тест жүйесі әзірленіп, сынақтан өткізілді. - 2023–2025 жылдарға арналған негізгі орнитологиялық аймақтар мен құс фермаларын қамтитын бірқатар мониторингтік зерттеулер жүргізілді. Жабайы және үй құстарынан алынған шамамен 1150 биоматериал үлгілері талданды. - Анықталған құс тұмауы вирусының изоляттарының генетикалық зерттеулері және филогенетикалық талдауы жүргізілді. HA генінің фрагменттерін секвенирлеу вирустардың Орталық Азияда айналымда жүрген жоғары патогенді тектерге тән H5 кіші түріне жататынын көрсетті. Зерттеу кезеңінде ND вирустары бөлінбеді. - Жоғары патогенді тұмаудың А/жабайы қаз/Павлодар/KZ/707/2025 және А/үйрек үйрегі/Қарағанды/KZ/808/2025 штамдары Жұқпалы аурулар және биотехнология ғылыми-зерттеу институтының «Микроорганизмдер жинағына» сақталды, оларға паспорттар беріліп, тіркеу нөмірлері берілді. - Алынған нәтижелер негізінде талаптарға сәйкес 10 басылым дайындалды, оның ішінде екі мақала KKSNVO журналында, үш тезис халықаралық конференция материалдарында, екі мақала Scopus журналдарында және үш мақала отандық журналдарда жарияланды.

Level of implementation (in Russian) : Степень реализации - в соответствии с поставленными задачами, разработана и апробирована отечественная мультиплексная ПЦР Реал-Тайм тест-система для одновременного выявления вирусов гриппа птиц и болезни Ньюкасла. Проведён молекулярно-эпидемиологический мониторинг на территории Республики Казахстан, выделены и депонированы штаммы высокопатогенного вируса гриппа птиц (H5), выполнено их секвенирование и филогенетический анализ.

Level of implementation (in Kazakh) : Орындалу барысы: Белгіленген мақсаттарға сәйкес, құс тұмауы вирустары мен Ньюкасл ауруын бір мезгілде анықтауға арналған отандық мультиплексті нақты уақыт режиміндегі ПТР тест жүйесі әзірленіп, сынақтан өткізілді. Қазақстан Республикасында молекулалық эпидемиологиялық мониторинг жүргізілді, жоғары патогенді құс тұмауы вирусының (H5) штамдары бөлініп алынды және сақталды, сондай-ақ олардың секвенирленуі және филогенетикалық талдауы жүргізілді.

Efficiency (in Russian) : В результате проведения научно-исследовательских работ запланированный объем исследований, согласно календарному плану полностью выполнен и позволяет сделать следующие выводы: - разработана и апробирована отечественная мультиплексная ПЦР Реал-Тайм тест-система для одновременного выявления РНК вирусов высокопатогенного гриппа птиц (ГП) и болезни Ньюкасла (БН). - проведён комплекс мониторинговых исследований за 2023–2025 годы, охвативших основные орнитологические зоны и птицеводческие хозяйства. Всего исследовано порядка 1150 проб биоматериала от диких и домашних птиц. - проведены генетические исследования и филогенетический анализ выявленных изолятов вируса гриппа птиц. Секвенирование фрагментов HA-гена показало принадлежность вирусов к подтипу H5, характерному для высокопатогенных линий, циркулирующих в Центральной Азии. Вирусы болезни Ньюкасла в исследуемый период не выделялись; - выделенные штаммы вируса высокопатогенного гриппа А/wild goose/Pavlodar/KZ/707/2025 и А/mallard duck/Karaganda/KZ/808/2025депонированы в «Коллекцию микроорганизмов» НИИПББ с оформлением паспортов и присвоением регистрационных номеров. - по полученным результатам оформлены 10 публикаций согласно требованиям, из которых 2 статьи в журнале ККСНВО, 3 тезиса в материалах сборника международной конференции и 2 статьи в журналах Scopus, а также 3 статьи в отечественных изданиях.

Efficiency (in Kazakh) : Зерттеу жұмысының нәтижесінде кестеге сәйкес жоспарланған зерттеу көлемі толығымен аяқталды, бұл бізге келесі қорытындыларды жасауға мүмкіндік береді: - Жоғары патогенді құс тұмауы (HPAI) және Ньюкасл ауруы (ND) вирустарының РНҚ-сын бір мезгілде анықтауға арналған отандық мультиплексті нақты уақыт режиміндегі ПТР тест жүйесі әзірленіп, сынақтан өткізілді. - 2023–2025 жылдарға арналған негізгі орнитологиялық аймақтар мен құс фермаларын қамтитын бірқатар мониторингтік зерттеулер жүргізілді. Жабайы және үй құстарынан алынған шамамен 1150 биоматериал үлгілері талданды. - Анықталған құс тұмауы вирусының изоляттарының генетикалық зерттеулері және филогенетикалық талдауы жүргізілді. HA генінің фрагменттерін секвенирлеу вирустардың Орталық Азияда айналымда жүрген жоғары патогенді тектерге тән H5 кіші түріне жататынын көрсетті. Зерттеу кезеңінде ND вирустары бөлінбеді. - Жоғары патогенді тұмаудың А/жабайы қаз/Павлодар/KZ/707/2025 және А/үйрек үйрегі/Қарағанды/KZ/808/2025 штамдары Жұқпалы аурулар және биотехнология ғылыми-зерттеу институтының «Микроорганизмдер жинағына» сақталды, оларға паспорттар беріліп, тіркеу нөмірлері берілді. - Алынған нәтижелер негізінде талаптарға сәйкес 10 басылым дайындалды, оның ішінде екі мақала KKSNVO журналында, үш тезис халықаралық конференция материалдарында, екі мақала Scopus журналдарында және үш мақала отандық журналдарда жарияланды.

Field of application (in Russian) : Область применения - полученные результаты используются Министерством сельского хозяйства и Комитет ветеринарного контроля и надзора МСХ.

Field of application (in Kazakh) : Қолданылу аясы: алынған нәтижелерді Ауыл шаруашылығы министрлігі және Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті пайдаланады.