The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования – концепция и расчётная проработка источника ультрахолодных нейтронов для исследовательского реактора ВВР-К с размещением конвертера в тепловой колонне.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны – ССР-Қ зерттеу реакторының жылулық бағанасына орналастырылатын ультрасуық нейтрондар көзінің тұжырымдамасы мен есептік-жобалық өңдеуі.

Aim of work (in Russian) : Цель работы – разработка концепции источника УХН на основе сверхтекучего гелия внутри тепловой колонны единственного в Республике Казахстан многоцелевого стационарного исследовательского реактора ВВР-К.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты – Қазақстан Республикасындағы жалғыз көпмақсатты тұрақты зерттеу реакторы ССР-Қ-тың жылулық бағанасында аса сұйық гелийге негізделген УХН көзінің тұжырымдамасын әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования – нейтронно-физические расчеты и расчеты по энерговыделению на программном средстве MCNP6 с библиотекой ENDF/B-VII.1, в котором моделирование взаимодействия излучения с веществом основано на методе Монте-Карло.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері – MCNP6 бағдарламалық кешенінде ENDF/B-VII.1 дерекқорын пайдаланып нейтрон-физикалық және энергия бөлу бойынша есептеулер жүргізу; сәулеленудің затпен өзара әрекеттесуін Монте-Карло әдісімен модельдеу.

Obtained results and novelty (in Russian) : Получены обоснованные параметры концепции источника: толщина свинцового экрана 10 см, передний слой жидкого дейтерия (LD2) 20 см, объём ловушки сверхтекучего гелия-4 (SF4He) 35 л; при dJ/dλ(8.9 Å)=1.62·10^(10) см^(-2)·с^(-1)·Å^(-1) расчётная скорость генерации УХН составляет ~2.6·10 с^(-1). Оценены эксплуатационные характеристики: при температуре SF4He 0.9-1 К, тепловая нагрузка в SF4He порядка нескольких ватт, ожидаемые плотности ~6.1·10^(4) см^(-3) в источнике и ~5·10^(3) см^(-3) на установке. Показано преимущество бериллиевой стенки по снижению энерговыделения относительно алюминия. Концепция источника УХН на основе сверхтекучего гелия внутри тепловой колонны единственного в Республике Казахстан многоцелевого стационарного исследовательского реактора ВВР-К с разделением потока тепла и потока УХН из источника, что должно позволить увеличить за счёт увеличения эффективности теплообменников гелиевой системы охлаждения, а также за счёт уменьшения тепловой нагрузки на корпус объёма накопления УХН.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Алынған нәтижелер: көздің негізделген параметрлері айқындалды: қорғасын экранының қалыңдығы 10 см, алдыңғы сұйық дейтерий (LD2) қабаты 20 см, аса сұйық гелий-4 (SF4He) тұзағының көлемі 35 л; dJ/dλ(8.9 Å)=1.62·10^(10) см^(-2)·с^(-1)·Å^(-1) кезінде УСН түзілуінің есептік жылдамдығы шамамен 2.6·10 с^(-1)». Пайдалану сипаттамалары бағаланды: SF4He температурасы 0.9-1 К аралығында, He-II ішіндегі жылулық жүктеме – бірнеше ватт, көздегі күтілетін тығыздық 6.1·10^(4) см^(-3), қондырғыда ≈5·10^(3) см^-(3). Бериллий ыдысының қабырғасы алюминиймен салыстырғанда энергия бөлінуді азайтатыны көрсетілді. Қазақстан Республикасындағы жалғыз көпмақсатты стационарлық зерттеу реакторы ССР-Қ-тың жылулық бағанасының ішінде сұйық гелийге негізделген ультрасуық нейтрондар (УСН) көзінің тұжырымдамасы: көзден шығатын жылу ағыны мен УСН ағынын бөлу гелийлік салқындату жүйесінің жылуалмастырғыштарының тиімділігін арттыру және УСН жинақтау көлемі корпусының жылулық жүктемесін азайту есебінен көздің өнімділігін арттыру.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Научно-технологическая значимость работы состоит в формировании в Республике Казахстан собственного высокоплотного источника УХН, что снижает барьеры доступа к уникальным измерениям и повышает эффективность использования реакторной базы. В перспективе ожидается рост фазовой плотности за счёт дальнейшей оптимизации спектральных условий и криогенных режимов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Ғылыми-технологиялық маңыздылығы – Қазақстанда жоғары тығыздықты УХН көзін құру, бұл бірегей өлшеулерге қолжетімділік шегін төмендетіп, реакторлық базаны тиімді пайдалануды арттырады. Болашақта спектрлік жағдайлар мен криогендік режімдерді одан әрі оңтайландыру есебінен фазалық тығыздықтың өсуі күтіледі.

Level of implementation (in Russian) : Результаты оформлены в виде расчётных моделей и инженерных требований и уже используются как исходные данные для формирования технического задания и эскизного проекта источника УХН на ВВР-К. Сформулированы рекомендации по материалам, тепловым нагрузкам и компоновочным ограничениям.

Level of implementation (in Kazakh) : Нәтижелер есептік үлгілер мен инженерлік талаптар түрінде рәсімделіп, ССР-Қ реакторындағы УСН көзі үшін техникалық тапсырманы және эскиздік жобаны қалыптастыруға бастапқы дерек ретінде қолданылып жатыр. Материалдар, жылулық жүктемелер және орналастыру шектеулері бойынша ұсынымдар әзірленді.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта состоит в создании проверенного научно-технического задела, который сокращает сроки и риски последующих ОКР: зафиксированы ограничения по тепловым нагрузкам на источник, материалы, компоновка и требования к безопасности. Разработанная концепция ускоряет перепроектирование вариантов и удешевляют инженерные итерации, повышая предсказуемость решений. Дополнительный эффект - подготовка кадров и партнерств. В перспективе реализация концепции обеспечит рост плотности УХН и повысит конкурентоспособность ВВР-К как площадки для прецизионных фундаментальных экспериментов.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі кейінгі ТКЖ мерзімін және тәуекелдерін қысқартатын тексерілген ғылыми-техникалық негіз қалыптастыруда: УСН көзіне түсетін жылулық жүктемелер бойынша шектеулер, материалдар, құрастыру-орналастыру және қауіпсіздікке қойылатын талаптар бекітілді. Әзірленген тұжырымдама баламаларды қайта жобалауды жеделдетіп, инженерлік жетілдіру кезеңдерінің өзіндік құнын төмендетеді, осылайша шешімдердің болжамдылығын арттырады. Қосымша әсері - кадрларды даярлау және әріптестік байланыстарды кеңейту. Келешекте тұжырымдаманы іске асыру УСН тығыздығын арттырып, аса дәл іргелі эксперименттер үшін ССР-Қ алаңының бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді.

Field of application (in Russian) : Область применения – прецизионные эксперименты (ЭДМ нейтрона, время жизни, гравитационные квантовые состояния) на национальной инфраструктуре.

Field of application (in Kazakh) : Қолданылу саласы – ұлттық ғылыми инфрақұрылым аясындағы аса дәл тәжірибелер: нейтронның электрлік дипольдік моментін (ЭДМ) іздеу, нейтронның өмір ұзақтығын анықтау, гравитациялық кванттық күйлерді зерттеу.