The object of research, development or design (in Russian) : Калифорнийская щитовка, восточная плодожорка, южноамериканская томатная моль, горчак розовый, повилика полевая, амброзия полыннолистная, непарный шелкопряд, мраморный коричневый клоп, вирус коричневой морщинистости плодов томата (ToBRFV), вирус кольцевой пятнистости томата (ToRSV), вирус мозаики пепино (PepMV), вирус некротического пожелтения жилок свеклы (BNYVV).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Калифорниялық қалқанша сымыры, шығыс жеміс жемірі, оңтүстік америкалық қызанақ күйесі, сарықанат жібек көбелегі, қоңыр мәрмәр қандала, жатаған укекіре, арамсояу, жусан жапырақты ойраншөп, қызанақ жемісінің қоңыр әжім вирусы (ToBRFV), қызанақтың сақиналы дақ вирусы (ToRSV), пепино мозаика вирусы (PepMV), қызылша тамыр жүйкесінің сары ауру вирусы (BNYVV).

Aim of work (in Russian) : Научно-обоснованное управление распространением и снижением вредоносности ограниченно распространённых карантинных вредных организмов, адаптированных к условиям Казахстана.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстан жағдайларына бейімделген шектеулі таралған карантиндік зиянды организмдердің таралуын басқару және олардың зияндылығын төмендетудің ғылыми негізделген жүйесі.

Методы исследования (на русском) : Машинное обучение, сверточные нейронные сети, молекулярно-генетический анализ, биоинформатический анализ, микроскопия, морфологический анализ

Методы исследования (на казахском) : Машиналық оқыту, конволюциялық нейрондық желілер, молекулалық-генетикалық талдау, биоинформатикалық талдау, микроскопия, морфологиялық талдау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Задача 1. Разработанная нейросетевая система на основе моделей EfficientNetB0 и YOLO продемонстрировала высокую точность (74–92 %) при распознавании вредителей, подтвердив эффективность цифрового фитосанитарного мониторинга. Задача 2. Проведён сбор 8 200 образцов и испытания биоконтролирующих агентов, среди которых Trissolcus japonicus и Beauveria bassiana показали наибольшую эффективность (до 95 %) против ключевых вредителей. Задача 3. Разработанные праймеры для ПЦР-идентификации Halyomorpha halys обеспечили точность более 98 % и подтвердили высокую специфичность без ложноположительных результатов. Задача 4. Молекулярно-генетический анализ выявил высокий уровень внутривидового полиморфизма у сорных растений и вредителей, что указывает на значительный адаптационный потенциал исследованных видов. Определены оптимальные нормы расхода гербицидов (Глифошанс Супер, Аристократ Супер — 4,0 л/га; НАК-2024-004 — 2,5 л/га), обеспечивающие эффективное подавление амброзии, горчака и повилики при обработке в фазе активного роста. Область применения результатов: фитопатология, защита и карантин растений, молекулярная биология.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1-тапсырма. EfficientNetB0 және YOLO үлгілеріне негізделген нейрожелілік жүйе зиянкестерді тану кезінде жоғары дәлдікке (74–92 %) қол жеткізді. Бұл әзірленген цифрлық фитосанитарлық мониторинг технологиясының тиімділігін дәлелдейді. 2-тапсырма. 8 200 сынама жиналып, биологиялық бақылау агенттерінің тиімділігі сыналды. Нәтижесінде Trissolcus japonicus және Beauveria bassiana негізгі зиянкестерге қарсы ең жоғары әсерлілікті (95 %-ға дейін) көрсетті. 3-тапсырма. Halyomorpha halys түрін ПТР арқылы дәл анықтауға арналған праймерлер 98 %-дан астам нақтылық танытып, жоғары ерекшелігін және жалған оң нәтижелердің болмауын растады. 4-тапсырма. Молекулалық-генетикалық талдау арамшөптер мен зиянкестер популяцияларында түрішілік полиморфизмнің жоғары деңгейін көрсетті, бұл олардың айқын бейімделу әлеуетін дәлелдейді. Сонымен қатар, ойраншөп, жатаған және арам шырмауық сияқты карантиндік арамшөптерді белсенді өсу фазасында тиімді басу үшін гербицидтердің оңтайлы шығын нормалары айқындалды: Глифошанс Супер және Аристократ Супер – 4,0 л/га; НАК-2024-004 – 2,5 л/га.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработана цифровая система фитосанитарного мониторинга на основе нейросетей EfficientNetB0 и YOLOv5, обеспечивающая точность распознавания вредителей до 92 % и стабильную работу в лабораторных и полевых условиях. Собрано 8 200 образцов из четырёх южных областей Казахстана, проведена их морфологическая и молекулярно-генетическая идентификация с точностью свыше 98 %. Биотесты подтвердили эффективность биоконтролирующих агентов: Trissolcus japonicus заражал до 93 % яиц клопа Halyomorpha halys, Cybocephalus bijugus уничтожал до 80 % колоний щитовки, Beauveria bassiana вызывал до 95 % гибели вредителей. Разработаны специфичные праймеры для ПЦР-идентификации Halyomorpha halys со специфичностью более 98 % без ложноположительных результатов (более 1 000 тестов). Генетический анализ показал высокий внутривидовой полиморфизм у амброзии, повилики, восточной плодожорки и калифорнийской щитовки, что указывает на широкий адаптивный потенциал. Установлены оптимальные нормы расхода гербицидов: Глифошанс Супер и Аристократ Супер — по 4,0 л/га, НАК-2024-004 — 2,5 л/га; максимальная эффективность против амброзии и горчака достигалась при обработке в фазе бутонизации–цветения.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : EfficientNetB0 және YOLOv5 нейрондық желілеріне негізделген фитосанитарлық мониторингтің цифрлық жүйесі әзірленіп, зиянкестерді тану дәлдігі 92 %-ға дейін жетіп, зертханалық және далалық жағдайларда тұрақты жұмыс істейтіні анықталды. Қазақстанның оңтүстігіндегі төрт облыстан 8 200 үлгі жиналып, олардың морфологиялық және молекулалық-генетикалық сәйкестендіруі 98 %-дан жоғары дәлдікпен жүргізілді. Биотесттер биобақылаушы агенттердің тиімділігін растады: Trissolcus japonicus Halyomorpha halys қоңызының жұмыртқаларының 93 %-ына дейін зақым келтірді, Cybocephalus bijugus қалқаншалы зиянкестер колонияларының 80 %-ына дейін жойды, ал Beauveria bassiana зиянкестердің 95 %-ына дейін қырылуына себеп болды. Halyomorpha halys түрін ПТР арқылы анықтауға арналған арнайы праймерлер әзірленіп, 98 %-дан жоғары ерекшелік пен 1 000-нан астам сынақта жалған оң нәтиженің болмауы қамтамасыз етілді. Генетикалық талдау амброзия, шырмауық (повилика), шығыс жеміс күйесі және калифорниялық қалқаншалы зиянкес түрлерінде жоғары деңгейдегі ішкі түрлік полиморфизм бар екенін көрсетті, бұл олардың кең бейімделу әлеуетін дәлелдейді. Гербицидтердің оңтайлы жұмсау нормалары анықталды: Глифошанс Супер және Аристократ Супер — 4,0 л/га, НАК-2024-004 — 2,5 л/га; амброзия мен горчакқа қарсы ең жоғары тиімділік гүлдену алдындағы кезеңде өңдеу кезінде байқалды.

Level of implementation (in Russian) : Результаты обладают высоким уровнем коммерциализации и внедрения в процессы мониторинга , обнаружения карантинных вредных организмов и разработки комплекса защитных мер против карантинных сорных растений.

Level of implementation (in Kazakh) : Алынған нәтижелер жоғары коммерцияландыру әлеуетімен ерекшеленеді және оларды карантиндік зиянкестерді мониторингтеу мен анықтау жүйесіне, сондай-ақ карантиндік арамшөптерге қарсы кешенді қорғау шараларын әзірлеу мен іске асыру үдерістеріне тиімді енгізуге болады.

Efficiency (in Russian) : Разработана цифровая технология фитосанитарного мониторинга на основе нейросетей EfficientNetB0 и YOLO, обеспечивающая точность классификации вредителей 74–92 % и надёжное распознавание в лабораторных и полевых условиях. Система устойчива к переобучению и может интегрироваться в мобильные приложения для оперативного мониторинга растений. Собрано 8 200 образцов, проведена их морфологическая и молекулярно-генетическая идентификация с точностью свыше 98 %, что подтверждает надёжность методологии. Биотесты показали высокую активность энтомофагов и патогенов: Trissolcus japonicus заражал до 93 % яиц Halyomorpha halys, Cybocephalus bijugus уничтожал 80 % колоний щитовки, Beauveria bassiana вызывал 95 % гибели вредителей. Разработанные ПЦР-праймеры для H. halys обеспечили специфичность ≥ 98 % без ложноположительных результатов. Генетический анализ выявил высокий внутривидовой полиморфизм у амброзии, повилики, восточной плодожорки и калифорнийской щитовки, отражающий их адаптивный потенциал. Оптимальные нормы гербицидов: Глифошанс Супер и Аристократ Супер — 4,0 л/га, НАК-2024-004 — 2,5 л/га; максимальная эффективность достигалась при обработке в фазе бутонизации.

Efficiency (in Kazakh) : EfficientNetB0 және YOLO нейрондық желілеріне негізделген фитосанитарлық мониторингтің цифрлық технологиясы әзірленіп, зиянкестерді жіктеу дәлдігі 74–92 % деңгейінде болып, зертханалық және далалық жағдайларда сенімді анықтау қамтамасыз етілді. Жүйе қайта үйренуге төзімді және өсімдіктерді жедел мониторингтеу үшін мобильді қосымшаларға біріктірілуі мүмкін. 8 200 үлгі жиналып, олардың морфологиялық және молекулалық-генетикалық сәйкестендірілуі 98 %-дан жоғары дәлдікпен жүргізілді, бұл әдістеменің сенімділігін дәлелдейді. Биотесттер энтомофагтар мен патогендердің жоғары белсенділігін көрсетті: Trissolcus japonicus Halyomorpha halys жұмыртқаларының 93 %-ына дейін зақым келтірді, Cybocephalus bijugus қалқаншалы зиянкестер колонияларының 80 %-ын жойды, ал Beauveria bassiana зиянкестердің 95 %-ына дейін қырылуына себеп болды. H. halys түрін анықтауға арналған ПТР-праймерлердің ерекшелігі 98 %-дан төмен болмай, жалған оң нәтижелер байқалмады. Генетикалық талдау амброзия, шырмауық, шығыс жеміс күйесі және калифорниялық қалқаншалы зиянкес түрлерінде жоғары деңгейдегі ішкі түрлік полиморфизм бар екенін көрсетті, бұл олардың бейімделу әлеуетінің жоғары екенін дәлелдейді. Гербицидтердің оңтайлы шығын нормалары анықталды: Глифошанс Супер және Аристократ Супер — 4,0 л/га, НАК-2024-004 — 2,5 л/га; ең жоғары тиімділік өсімдіктердің гүлдену алдындағы кезеңінде өңдеу кезінде байқалды.

Field of application (in Russian) : Фитопатология, защита и карантин растений, молекулярная биология

Field of application (in Kazakh) : Фитопатология, өсімдіктерді қорғау және карантин, молекулалық биология.