The object of research, development or design (in Russian) : Бобовые культуры

The object of research, development or design (in Kazakh) : Бұршақ дақылдары

Aim of work (in Russian) : разработать и внедрить устойчивые агроприемы по возделыванию бобовых и злаковых культур для повышения биодинамичности агроэкосистем и улучшения их экономической и экологической устойчивости

Aim of work (in Kazakh) : агроэкожүйелердің биодинамикасын арттыру және олардың экономикалық және экологиялық тұрақтылығын жақсарту үшін бұршақ және дәнді дақылдарды өсіру бойынша тұрақты агроқұрылымдарды әзірлеу және енгізу

Методы исследования (на русском) : Эксперименты проводились на кафедре агрономии по методике государственного сортоиспытания в 2025–2027 гг., с трехкратным повторением на площадях по 120 м² (учетная 100 м²). Посев культур — нута Волгоградский и пшеницы Омская 18 — осуществлялся во второй декаде мая после подготовки почвы (под боронование, предпосевную культивацию и инокуляцию семян). Предшественник — пшеница после пара. В исследованиях изучались 3 фактора: севооборот, обработки аминокислотами и биопрепаратами. Методы включали подбор участков по картам, оценку семян по ГОСТ, анализ влажности почвы, содержания гумуса, pH, нитратов, фосфора и калия. Вегетационная динамика учитывалась через сбор образцов растений и анализ их химического состава. В поле регистрировали всхожесть, густоту растений и сорняки (по рамкам 1 м²). Перед посевом проводили подготовительные работы: боронование, предпосевную культивацию, инокуляцию семян штаммами ризобий и обработку биопрепаратами (Ризовит, Респекта, Байкал М). Экономическую эффективность оценивали по методике П.Ф. Меньшикова с учётом всех затрат. Достоверность исследований обеспечивали математическая обработка данных и корреляционный анализ, выполненные средствами «Excel 2021», «Sneedecor» и «STATISTICA».

Методы исследования (на казахском) : 2025 - 2027 жылдар аралығында агрономия кафедрасында тәжірибелер жүргізілді. Зерттеулер үш рет қайталанып, 120 м² алаңда (есептік - 100 м²) орындалды. Егіс сәуір айының екінші онкүндігінде, топырақтың физикалық жетілу кезеңінде жасалды. Алғашқы дақыл - парадан кейін тұқыммен егіліп, бидай - Омская 18 және ноқат - Волгоградский сорттары қолданылды. Зерттеуде 3 фактор, оның ішінде севооборот, аминқышқылдармен және биопрепараттармен өңдеу қарастырылды. Материалдарды таңдау үшін топырақ карталары мен агрохимиялық көрсеткіштер қолданылды. Тұқымдардың сапасы ГОСТ стандарттарына сай бағаланып, өну энергиясы мен таза тұқым анықталды. Топырақ үлгілері 0 - 100 см тереңдіктен алынып, ылғалдылық, гумус, pH, нитрат, фосфор мен калий деңгейлері зерттелді. Вегетация кезінде өсімдік үлгілері жиналып, химиялық құрамы анықталды. Сонымен бірге, үш кезеңде (ветвление, гүлдеу, пісу) арамшөптер санын анықтау үшін 1 м² рамка қолданылды. Дайындық жұмыстары: көктемде бороналау, арамшөптерді жою, культивация, тұқымдарды инокуляциялау (Rhizobium 8рр штаммдарымен), биопрепараттар - ризовит АКС, Респекта, Байкал М қолданылды. Экономикалық тиімділікті бағалау - П.Ф. Меньшиков әдістемесі бойынша, шығындар есептелді. Нәтижелерді статистикалық талдау «Excel 2021», «Sneedecor» және «STATISTICA» бағдарламаларымен жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате проведённых исследований: 1.Разработана система мониторинга продуктивности сельскохозяйственных культур, основанная на комплексном учёте агробиологических, агрохимических и метеорологических показателей. 2. Установлено, что нарушение чередования злаковых и бобовых культур снижает их продуктивность на 10–25 % в зависимости от погодных условий. Внедрение прогнозных моделей в управление севооборотом повысило точность оценки урожайности на 15–20 % по сравнению с традиционными методами. 3. Использование биопрепаратов с азотфиксирующими бактериями (Rhizobium spp.) увеличивает содержание органического углерода в почве на 0,12–0,15 %, активизирует микробиоту и повышает биологическую активность. Совместное возделывание бобовых и злаковых культур улучшает агрофизические свойства почвы, стабилизирует pH, повышает водоудерживающую способность и биодинамичность агроэкосистем. Научная новизна заключается в разработке и апробации адаптивной системы мониторинга, объединяющей биологические, агрохимические и климатические показатели для прогнозирования продуктивности. Впервые выявлены количественные зависимости между структурой севооборота, микробиологической активностью почвы и содержанием органического углерода при совместном выращивании бобовых и злаковых культур.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде: 1. Ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін мониторингтеу жүйесі әзірленді. Ол агробиологиялық, агрохимиялық және метеорологиялық көрсеткіштерді кешенді есепке ала отырып. 2. Астық және бұршақ дақылдарының ауыспалы егісінің бұзылуы өнімділіктің 10–25 % төмендеуіне әкеледі. 3. Болжамдық модельдерді қолдану өнімділікті бағалаудың дәлдігін 15–20 % арттырды. 3. Азотфиксациялаушы бактериялармен (Rhizobium spp.) қоспаланған биопрепараттарды қолдану топырақтағы органикалық көміртек мөлшерін 0,12–0,15 % арттырып, микробиологиялық белсенділікті күшейтетіні анықталды. Бұршақ және астық тұқымдас дақылдарды бірлесе өсіру топырақтың агрофизикалық қасиеттерін жақсартып, рН деңгейін тұрақтандырып, су ұстау қабілетін және агроэкожүйелердің биодинамикалық тұрақтылығын арттырады. Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы – ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін болжауға арналған, биологиялық, агрохимиялық және климаттық көрсеткіштерді біріктіретін бейімделгіш мониторинг жүйесін әзірлеу және тәжірибелік тұрғыда сынақтан өткізу болып табылады. Алғаш рет ауыспалы егіс құрылымы, топырақтың микробиологиялық белсенділігі және органикалық көміртек мөлшерінің динамикасы арасындағы сандық тәуелділіктер анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В рамках проекта «Разработка и оценка устойчивых систем севооборота с использованием бобовых и злаковых культур для повышения биодинамичности агроэкосистем» определены ключевые показатели. Конструктивные показатели включают схему севооборота с чередованием бобовых и злаковых, глубину почвенного слоя (0–20 и 20–40 см), плотность почвы 1,1–1,2 г/см³, сроки посева и нормы внесения биологических препаратов. Применение биопрепаратов с азотфиксирующими бактериями (Rhizobium spp.) стимулирует рост растений, повышает микробиологическую активность почвы и содержание органического углерода на 0,12–0,15 %. Технико-экономические показатели включают уровень продуктивности культур, точность прогнозирования урожайности (рост на 15–20 %), улучшение агрофизических свойств почвы, стабилизацию pH, повышение водоудерживающей способности и биодинамичности агроэкосистем. Применение устойчивых севооборотов снижает риск потери урожайности на 10–25 %, обеспечивает рациональное использование ресурсов и повышает устойчивость к неблагоприятным условиям. Таким образом, разработанная система севооборота и мониторинга интегрирует биологические, агрохимические и климатические показатели, повышая устойчивость и биодинамичность сельскохозяйственных экосистем.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негізгі конструктивтік және технико-экономикалық көрсеткіштер «Агроэкожүйелердің биодинамикасын арттыру үшін бұршақ және дәнді дақылдарды пайдалана отырып, тұрақты ауыспалы егіс жүйелерін әзірлеу және бағалау» жобасы аясында негізгі конструктивтік және технико-экономикалық көрсеткіштер анықталды. Конструктивтік көрсеткіштерге егістік жүйесінің схемасы, бұршақ және дәнді дақылдардың ауыспалы егісі, топырақ қабатының тереңдігі (0–20 және 20–40 см), топырақ тығыздығы 1,1–1,2 г/см³, егу мерзімі және биологиялық препараттарды енгізу нормалары жатады. Азот фиксациялайтын бактерияларды (Rhizobium spp.) қамтитын биопрепараттарды қолдану өсімдіктердің өсуін ынталандырып, топырақтағы микробиологиялық белсенділікті және органикалық көміртек мөлшерін 0,12–0,15 % арттырады. Технико-экономикалық көрсеткіштерге дақылдардың өнімділігі, дақыл өнімін болжаудың дәлдігі (15–20 % арттыру), топырақтың агрофизикалық қасиеттерін жақсарту, pH тұрақтылығы, су ұстама қабілеті және агроэкожүйелердің биодинамикасын арттыру жатады. Тұрақты егістік жүйелерін қолдану өнімділіктің төмендеу тәуекелін 10–25 % азайтып, ресурстарды тиімді пайдалануға және агроэкожүйелердің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді. Осылайша, әзірленген егістік және мониторинг жүйесі биологиялық, агрохимиялық және климаттық көрсеткіштерді интеграциялап, ауыл шаруашылығы экожүйелерінің тұрақтылығы мен биодинамикасын арттырады.

Level of implementation (in Russian) : На сегодняшний день разработанные системы севооборота, включающие использование бобовых и злаковых культур для повышения биодинамичности агроэкосистем, прошли апробацию в условиях экспериментальных полевые площадках. В рамках проекта при поддержке сельскохозяйственных предприятий проведены пилотные внедрения, результаты которых свидетельствуют о высокой адаптивности и эффективности предложенных методов. В перспективе планируется расширение практического применения разработанных систем на других хозяйствах, а также интеграция их в сельскохозяйственные рекомендации и нормативные документы. Таким образом, степень внедрения проекта составляет частичную — на стадии практического тестирования и апробации, с перспективой масштабирования и коммерциализации в будущем.

Level of implementation (in Kazakh) : Бүгінгі күнге дейін биодинамикалық өнімділігі жоғары агроэкожүйелерін құру мақсатында бұршақ тұқымды және дәнді дақылдарды пайдалану арқылы егіс айналымының жүйелері әзірленіп, тәжірибелік алаңдар жағдайында апробаудан өтті. Жобалар аясында ауылшаруашылық кәсіпорындарының қолдауымен пилоттық енгізілімдер жүргізілді, оның нәтижелері ұсынған әдістердің жоғары бейімделгіштігін және тиімділігін көрсетті. болашақта әзірленген жүйелердің басқа шаруашылықтарда кең қолданылуын қамтамасыз ету және олардың ауыл шаруашылығы ұсынымдары мен нормативтік құжаттарға енгізілуін жоспарлауда. Осылайша, жобаның енгізу дәрежесі - ішінара, практикалық сынақтар мен апробация кезеңінде, әрі масштабтау және коммерцияландыру перспективалары бар.

Efficiency (in Russian) : Результаты проекта демонстрируют значительный вклад в развитие устойчивых сельскохозяйственных систем за счет: 1. Создания и внедрения инновационных систем севооборота, способствующих повышению биодинамичности агроэкосистем за счет использования бобовых и злаковых культур, что позволяет улучшить структуру и плодородие почвы; 2. Повышения экологической устойчивости сельскохозяйственного производства за счет снижения применения химических удобрений и средств защиты растений, за счет увеличения биоразнообразия и микробиологической активности в почве; 3. Увеличения устойчивости агроэкосистем к климатическим изменениям и стрессам, повышая стабильность урожайности; 4. Экономической эффективности за счет снижения затрат на агрохимикаты и повышения урожайности, что делает системы более рентабельными. 5. Расширения научных знаний и практических рекомендаций по созданию и внедрению устойчивых систем севооборота, что способствует улучшению методов землепользования и устойчивого развития сельских территорий.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның нәтижелері тұрақты ауылшаруашылық жүйелерін дамытуға маңызды үлес қосады, атап айтқанда: 1. Бұршақ тұқымды және дәнді дақылдарды қолдану арқылы севообороттың инновациялық жүйелерін әзірлеу және енгізу, бұл агроэкосистемалардың биодинамикасын арттыруға, топырақ құрылымын және өнімділігін жақсартуға көмектеседі; 2. Шаруашылық өндірісінің экологиялық тұрақтылығының артуы, химиялық тыңайтқыштар мен pesticide пайдалануды азайтуға ықпал етеді, биоәртүрлілікті және топырақтағы микробиологиялық белсенділікті арттырады. 3. Агроэкосистемалардың климаттық өзгерістер мен стресс жағдайларына төтеп берушілігінің артуы, өнімділіктің тұрақтылығын жоғарылатады. 4. Экономикалық тиімділік: агрохимикаттардың тұтынуын төмендету және өнімділіктің артуы арқылы жүйелер тиімділігін қамтамасыз етеді. 5. Ғылыми білім мен тәжірибелік ұсыныстардың кеңеюі, тұрақты севооборот жүйелерін құру мен ендіру бойынша әдіс-тәсілдерді жетілдіруге ықпал етеді, бұл ауыл шаруашылық жерлерін пайдалану мен тұрақты даму үшін маңызды.

Field of application (in Russian) : результаты исследования применены при оценке влияния изменения климата Костанайской области при возделывании сельскохозяйственных культур (бобовых/злаковых культур).

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері Костанай облысы ауыл шаруашылық дақылдарын (бұршақ тұқымды және дәнді дақылдар) егу кезінде климаттың өзгерісінің әсерін бағалау үшін қолданылды