The object of research, development or design (in Russian) : гамма-всплески

The object of research, development or design (in Kazakh) : Гамма-жарқылдар

Aim of work (in Russian) : Цель проекта – изучить и смоделировать оптические свойства гамма-всплесков (ГВ) с использованием СТНУА-ТАО, сосредоточившись на их начальной вспышке (если она достаточно длительная) и раннем послесвечении, используя оперативные многоволновые наблюдения и доступные данные в оптическом, гамма- и рентгеновском диапазонах и исследуя механизмы излучения ГВ, а также их взаимодействие с окружающей средой.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты – оптикалық, гамма-сәулелік және рентгендік диапазондардағы жедел көп толқынды бақылаулар мен қолда бар деректерді пайдалана отырып, олардың бастапқы жарқылына (егер ол жеткілікті ұзақ болса) және ерте кейінгі сәулеленуіне назар аудара отырып, Назарбаев университетінің Ассы-Түрген астрофизикалық обсерваториясындағы Жылдам телескоп құралын пайдалана отырып, ГЖ оптикалық қасиеттерін зерттеу және модельдеу, ГЖ сәулелену механизмдерін, сондай-ақ олардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Теоретические и экспериментальные исследования гамма-всплесков. Анализ экспериментальных данных по гамма-излучению, полученных на Скоростном Телескопе Назарбаев Университета в Ассы-Тургенской Астрофизической Обсерватории (СТНУА-ТАО) и данных прибора Burst Simultaneous Three-channel Imager, т.е. сведение измерений одного и того же объекта во всех диапазонах в одну таблицу, построение графиков цвет-цвет и графиков цвет-величина, и оценка графиков с ожидаемыми результатами.

Методы исследования (на казахском) : Гамма-жарқылдарын теориялық және эксперименттік зерттеу. Назарбаев университетінің Ассы-Түрген астрофизикалық обсерваториясындағы Жылдам телескоп арқылы алынған гамма-сәулелену жөніндегі эксперименттік деректерді және Burst Simultaneous Three-channel Imager аспабынан алынған деректерді талдау, яғни бір нысанға қатысты әр түрлі диапазондардағы өлшеулерді бір кестеге біріктіру, «түс-түс» және «түс-шама» графиктерін тұрғызу, сондай-ақ алынған графиктерді күтілетін нәтижелермен салыстырып бағалау.

Obtained results and novelty (in Russian) : В подотчетный период: - проведены наблюдения 8 гамма-всплесков: GRB 250101A (дважды), GRB 250219A, EP250302a, GRB 250402A, GRB 250430A, GRB 250617B и GRB 251013C - на Скоростном Телескопе Назарбаев Университета в Ассы-Тургенской Астрофизической Обсерватории в диапазонах Sloan g', r' и i' с помощью уникального прибора Burst Simultaneous Three-channel Imager (BSTI). Произведена первичная обработка и калибровка полученных изображений. Отчет по координатам гамма-всплесков представлен в базу данных NASA: The Gamma-ray Coordinates Network. - Проведена обработка и редукция данных GRB230328B, GRB231111A и других ГВ, зарегистрированных с использованием СТНУА-ТАО. - Произведен сбор данных по ГВ из собственных, опубликованных и архивных наблюдений с различных телескопов, включая как космические, так и наземные обсерватории. Также построены многополосные кривые блеска для исследуемых событий ГВ. - Произведена оценка красного смещения, которая обеспечивает космологический контекст, включая расстояние и энергетический масштаб. Новизна проекта заключается в уникальной способности нашей группы проводить измерения формы спектра в момент времени взрыва и в переходной фазе взрыв/начало послесвечения гамма-всплеска благодаря нашему быстродействующему и многодиапазонный прибору. Эти измерения формы оптического спектра будут первым сведениями в столь раннее время, и, вероятно, первыми в истории идентификации механизма эмиссии гамма-всплесков.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Есеп беру кезеңінде: - телескобы арқылы Sloan g′, r′ және i′ диапазондарында бірегей Burst Simultaneous Three-channel Imager (BSTI) аспабын пайдалана отырып, 8 гамма-жарқылға (GRB 250101A – екі рет, GRB 250219A, EP250302a, GRB 250402A, GRB 250430A, GRB 250617B және GRB 251013C) бақылау жүргізілді. Алынған кескіндерге бастапқы өңдеу және калибрлеу жұмыстары атқарылды. Гамма-жарқылдардың координаталары бойынша есеп NASA Gamma-ray Coordinates Network деректер базасына енгізілді. - телескоп құралын пайдалана отырып тіркелген GRB230328B, GRB231111A және басқа да гамма-жарқылдардың деректері өңделіп, редукциядан өткізілді. - Ғарыштық және жердегі обсерваторияларды қоса алғанда, әртүрлі телескоптардың меншікті, жарияланған және мұрағаттық бақылауларынан ГЖ-дың деректерін жинау жүргізілді. Зерттелетін ГЖ оқиғалары үшін көп жолақты жарық қисықтары да салынды. - Қашықтық пен энергия шкаласын қамтитын ғаламдық контекстті анықтау мақсатында қызыл ығысу мәніне бағалау жүргізілді. Жобаның жаңалығы біздің топтың гамма-жарқылының жарылу сәтінде және жарылудан кейінгі бастапқы сәулелену кезеңінде спектр пішінін өлшей алуындағы бірегей қабілетінде жатыр, бұл мүмкіндікті біздің жылдам және көпдиапазонды аспабымыз қамтамасыз етеді. Оптикалық спектр пішінін осыншалық ерте уақытта өлшеу – алғашқы ақпарат болып табылады және гамма-жарқылының механизмін анықтау тарихында бірінші бірінші рет жүзеге асырылуы мүмкін.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект реализован в Лаборатории Энергетического Космоса (ЛЭК) Назарбаев университета (НУ). ЛЭК располагает надежной базой для астрономических наблюдений со следующим оборудованием: телескоп CDK500, телескоп CDK700, камеры EMCCD, многопортовый защищенный маршрутизатор, удаленный ввод-вывод Ethernet, оптический стол, фильтры Слоана, дифракционные фильтры, оборудование для лазерного луча, промышленные ПК, электрический бокс, автоматизация программного обеспечения, система солнечных панелей, здание обсерватории и полностью автоматизированный телескоп СТНУА-ТАО с BSTI. Сумма, заложенная на 2025 год для реализации проекта освоена и использована по назначению. Произведена оплата труда членам исследовательской группы проекта. Все расходы, связанные с командировками за пределы Республики Казахстан, напрямую связанные с проведением исследований, освоены. Результаты проведенных исследований доложены (тема доклада «NUTTelA-TAO: A Fully Robotic Telescope responding to GRB Alerts from SVOM, Swift, and Einstein Prob») на международной конференции “Eighth Workshop on Robotic Autonomous Observatories” (AstroRob2025) (5 - 11 октября 2025 г., Instituto de Astrofísica de Andalucía (IAA-CSIC), in Granada (España), Almería province, Spain). Оборудование (компьютерная техника), заложенное для выполнения первоначальной обработки наблюдений и основных расчетов, приобретено в рамках суммы, заложенной в проектной калькуляции.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба Назарбаев университетінің Энергетикалық Ғарыш Лабораториясында (ЭҒЛ) жүзеге асырылды. ЭҒЛ астрономиялық бақылаулар үшін сенімді базамен жабдықталған, оған мыналар кіреді: CDK500 телескопы, CDK700 телескопы, EMCCD камералары, көппортты қорғалған маршрутизатор, Ethernet арқылы қашықтан енгізу-шығару құрылғысы, оптикалық үстел, Слоан фильтрлері, дифракциялық фильтрлер, лазер сәулесіне арналған жабдық, өнеркәсіптік ПК, электрлік бокс, бағдарламалық қамтамасыз етуді автоматтандыру, күн панельдері жүйесі, обсерватория ғимараты және BSTI аспабымен толық автоматтандырылған Назарбаев университетінің Ассы-Түрген астрофизикалық обсерваториясындағы Жылдам телескопы. 2025 жылға жобаны жүзеге асыру үшін жоспарланған сома игеріліп, мақсатына сай пайдаланылды. Жобаның зерттеу тобы мүшелерінің еңбегі төленді. Зерттеулерді жүргізуге тікелей байланысты Қазақстан Республикасынан тыс жерлердегі іссапарларға кеткен барлық шығындар игерілді. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері халықаралық конференцияда баяндалды («NUTTelA-TAO: A Fully Robotic Telescope responding to GRB Alerts from SVOM, Swift, and Einstein Prob» тақырыбындағы баяндама) – “Eighth Workshop on Robotic Autonomous Observatories” (AstroRob2025) (2025 жылғы 5–11 қазан, Instituto de Astrofísica de Andalucía (IAA-CSIC), Гранада, Испания, Альмерия провинциясы). Бақылауларды бастапқы өңдеу және негізгі есептеулерді орындау үшін қажетті жабдық (компьютер техникасы) жобалық сметада көрсетілген сома шегінде сатып алынған.

Level of implementation (in Russian) : В настоящее время разработанная методика проведения исследований гамма-всплесков внедряется в учебный процесс докторантуры в виде отдельных лекций и практических заданий. К участию в проекте привлечены докторанты, темы диссертационных работ которых связаны с изучением гамма-всплесков.

Level of implementation (in Kazakh) : Әзірленген гамма-жарқылдар зерттеулерін жүргізу әдістемесі қазіргі уақытта докторантураның оқу бағдарламасына жеке дәрістер мен практикалық тапсырмалар арқылы біріктірілуде. Жобаға диссертация тақырыптары гамма-жарқылдарды зерттеумен байланысты докторанттар қатысуда.

Efficiency (in Russian) : В ходе успешной реализации проекта будут созданы предпосылки для интенсификации научных астрофизических исследований: будет усовершенствована исследовательская лаборатория и модернизирована материально-техническая база обсерватории; повысится эффективность астрономических наблюдений и точность результатов обработки наблюдательных данных. Ожидаемый научный эффект: наблюдательные данные, которые получены участниками исследовательской группы и будут получены в результате реализации данного проекта, являются новыми и уникальными, их можно будет использовать спустя годы и десятилетия в ходе теоретических исследований в данной области астрофизики.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаны сәтті жүзеге асыру барысында астрономиялық зерттеулерді интенсификациялау үшін алғышарттар жасалады: зерттеу лабораториясы жетілдіріліп, обсерваторияның материалдық-техникалық базасы жаңартылатын болады; астрономиялық бақылаулардың тиімділігі мен бақылау деректерін өңдеудің дәлдігі артады. Күтілетін ғылыми нәтиже: зерттеу тобының қатысушылары арқылы алынған және жобаны жүзеге асыру барысында алынатын бақылау деректері жаңа және бірегей болып табылады, оларды осы астрфизика саласындағы теориялық зерттеулерде жылдар және онжылдықтар бойы пайдалануға болады.

Field of application (in Russian) : Астрофизика Основными потребителями наблюдательных и теоретических результатов являются ученые - экспериментаторы и теоретики, занимающиеся проблемами астрофизики.

Field of application (in Kazakh) : Астрофизика Бақылау және теориялық нәтижелердің негізгі тұтынушылары – астрофизика мәселелерімен айналысатын экспериментатор және теоретик ғалымдар.