The object of research, development or design (in Russian) : Моренные озера, расположенные в труднодоступных участках Иле-Алатау

The object of research, development or design (in Kazakh) : Іле Алатауының жетуі қиын аумақтарында орналасқан мореналық көлдер

Aim of work (in Russian) : Исследование факторов, влияющих на возникновение паводковой и селевой опасности в результате переполнения моренных озер, находящихся в труднодоступных, высокогорных участках Иле-Алатау, с помощью наземных данных, данных аэрофотосъемки и данных дистанционного зондирования Земли

Aim of work (in Kazakh) : Іле-Алатаудың жету қиын, биік таулы учаскелеріндегі мореналық көлдердің толып кетуі нәтижесінде су тасқыны мен сел қаупінің туындауына әсер ететін факторларды жер үсті деректерінің, аэрофототүсірілім деректерінің және Жерді қашықтықтан зондтау деректерінің көмегімен зерттеу

Методы исследования (на русском) : Тематическая обработка многовременных данных ДЗЗ оптического и радарного диапазона, полевые измерения, картографический метод

Методы исследования (на казахском) : Оптикалық және радарлық диапазондағы ЖҚЗ көп уақыттық деректерін тақырыптық өңдеу, далалық өлшеу, картографиялық әдіс

Obtained results and novelty (in Russian) : Выполнена обновлённая инвентаризация моренных озёр хребта Иле Алатау по спутниковым данным Sentinel-2 и PlanetScope за 2017 и 2024 годы. Зафиксировано формирование 40 и 44 новых озёр соответственно, что отражает активизацию дегляциационных процессов. На основе комплексного анализа разработаны новые критерии оценки прорывоопасности моренных озёр, учитывающие их площадь, объём, уклон склонов, удалённость от ледников, тип подпрудного образования и показатели динамической устойчивости. Озёра классифицированы по семи критериям прорывоопасности: 74 % имеют площадь 5-10 тыс. м², 20 % – 10-50 тыс. м² и 6 % превышают 50 тыс. м², относясь к категории высокоопасных. По данным InSAR установлено, что наиболее нестабильные плотины смещаются со скоростью более 5 мм/год; близость к ледникам и крутые уклоны повышают вероятность прорывов, особенно для термокарстовых озёр в стадии активного развития. По всем критериям 4 озера были признаны опасными. Сравнительный анализ динамики ледников за последние десятилетия показал их существенное сокращение. Расчёты геодезического баланса массы подтвердили продолжающееся уменьшение ледникового покрова, связанное с ростом летних температур и повышением границы таяния. Это ведёт к снижению доли ледникового питания рек и ускорению деградации горной криосферы региона. Разработан и введён в эксплуатацию WEB-GIS геопортал, предназначенный для визуализации и анализа пространственных данных о моренных озёрах и связанных гидрологических рисках

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Sentinel-2 және PlanetScope спутниктік деректері негізінде 2017 және 2024 жылдарға арналған Іле Алатауы жотасының мореналық көлдерінің жаңартылған тізілімі орындалды. Тиісінше 40 және 44 жаңа көл тіркелді, бұл мұздықтардың еру үдерісінің белсенділігін көрсетеді. Кешенді талдау нәтижесінде мореналық көлдердің бұзылу қаупін бағалаудың жаңа критерийлері әзірленді. Олар көлдің ауданы мен көлемін, еңіс бұрышын, мұздықтардан қашықтығын, мореналық бөгеттің түрін және динамикалық тұрақтылық көрсеткіштерін ескереді. Көлдер жеті негізгі критерий бойынша жіктелді: олардың 74 %-ы ауданы 5-10 мың м², 20 %-ы 10-50 мың м², ал 6 %-ы 50 мың м²-ден асады және жоғары қауіпті санатқа жатады. InSAR деректері бойынша ең тұрақсыз бөгеттердің жылжу жылдамдығы 5 мм/жыл-дан асады; мұздықтарға жақын орналасу және еңістің қатал болуы жарылу ықтималдығын арттырады. Барлық критерийлер бойынша 4 көл қауіпті деп танылды. Соңғы онжылдықтардағы мұздықтардың динамикасын салыстырмалы талдау олардың айтарлықтай қысқаруын көрсетті. Геодезиялық масса балансы бойынша есептеулер мұздық жамылғысының азаюының жалғасып жатқанын растады, бұл жазғы температуралардың жоғарылауымен және еру шекарасының көтерілуімен байланысты. Мұндай өзгерістер өзендердің мұздықпен қоректену үлесінің төмендеуіне және таулы криосфераның деградациясының үдеюіне алып келеді. Мореналық көлдер мен байланысты гидрологиялық қауіптер туралы кеңістіктік деректерді бейнелеу мен талдауға арналған WEB-GIS геопорталы әзірленіп, пайдалануға енгізілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Полученные материалы проведения мониторинга обследования ледовых бассейнов будут полезными при проектировании мероприятий по инженерной защите от селей и при разработке решений по ликвидации последствий катастроф. Разработываемый Web-Gis портал позволит в онлайн-режиме отслеживать развитие ЧС, связанных с развитием паводковой и селевой активностью ледниковых озер, проводить наблюдения за объектами, где происходит ЧС. На основе мониторинга существенно повысятся проектирование мероприятий по инженерной защите от селей.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Мұз бассейндерін зерттеу мониторингін жүргізудің алынған материалдары ауылдардан инженерлік қорғау жөніндегі іс-шараларды жобалау кезінде және апаттардың салдарын жою жөніндегі шешімдерді әзірлеу кезінде пайдалы болады. Әзірленіп жатқан web-GIS порталы мұздық көлдердің тасқын және сел белсенділігінің дамуына байланысты ТЖ дамуын онлайн-режимде бақылауға, ТЖ орын алатын объектілерге бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. Мониторинг негізінде ауылдардан инженерлік қорғау жөніндегі іс-шараларды жобалау айтарлықтай артады.

Level of implementation (in Russian) : Конечные результаты программы могут быть использованы в систему мониторинга государственных органов – ГУ «Казселезащита», РГП «КАЗГИДРОМЕТ», подведомственные организации Министерства по чрезвычайным ситуациям РК и Министерства экологии и природных ресурсов РК, и акиматы для получения оперативной информации о состоянии моренных озер высокого риска

Level of implementation (in Kazakh) : Бағдарламаның соңғы нәтижелері мемлекеттік органдардың мониторинг жүйесіне – "Қазселденқорғау" ММ, "Қазгидромет" РМК, ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің және ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің ведомстволық бағынысты ұйымдары және әкімдіктер жоғары қауіпті мореналық көлдердің жай-күйі туралы жедел ақпарат алу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Efficiency (in Russian) : Полученные материалы проведения мониторинга обследования ледовых бассейнов будут полезными при проектировании мероприятий по инженерной защите от селей и при разработке решений по ликвидации последствий катастроф. Развитие современных методов космических технологии позволят повысить уровень эффективности научных исследований, научно-технический потенциал и конкурентоспособность научных организаций.

Efficiency (in Kazakh) : Мұз бассейндерін зерттеу мониторингін жүргізудің алынған материалдары ауылдардан инженерлік қорғау жөніндегі іс-шараларды жобалау кезінде және апаттардың салдарын жою жөніндегі шешімдерді әзірлеу кезінде пайдалы болады. Ғарыштық технологиялардың заманауи әдістерін дамыту ғылыми зерттеулердің тиімділік деңгейін, ғылыми-техникалық әлеуетті және ғылыми ұйымдардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Field of application (in Russian) : Защита населения от ЧС, космическая наука, планирование и строительство, экология, сейсмология

Field of application (in Kazakh) : Халықты төтенше жағдайлардан қорғау, ғарыш ғылымы, жоспарлау және құрылыс, экология, сейсмология Форма заполнения для переченя опубликованных работ в соответствии с календарным планом