The object of research, development or design (in Russian) : Исследование посвящено мало изученной ранее художественной обработке металла тюрков-карлуков в эпоху средневековья на территории Юго-Восточного Казахстана. На протяжении длительного исторического периода здесь были сосредоточены богатейшие археологические памятники, обнаружившие уникальные произведения художественного металла. Изучение художественно-образного языка произведений декоративно-прикладного искусства из археологических памятников позволяет проследить эволюцию материальной и духовной культуры тюрков Западного каганата и их наследников. Актуальными становятся вопросы зарождения художественной обработки металла, образования художественных центров на местной сырьевой базе, изучения художественно-образного аспекта произведений художественного металла, выявления стилистических особенностей искусства тюркских культур, искусствоведческого изучения искусства тюрков Западного каганата, введения в научный обиход ранее неизвестных материалов. Эпоха средневековья в художественной культуре тюрков является наиболее проблематичной, недостаточно изученной, что побудило нас заняться разработкой этой проблемы.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағындағы орта ғасырларға жататын қарлұқ-түркі металының бұрын аз зерттелген көркемдік өңдеуіне арналған. Мұнда ұзақ тарихи кезең ішінде көркем металдың бірегей туындылары анықталған ең бай археологиялық орындар шоғырланған. Археологиялық ескерткіштердің сәндік-қолданбалы өнер туындыларының көркем-бейнелі тілін зерттеу Батыс қағанат түріктері мен олардың мұрагерлерінің материалдық және рухани мәдениетінің эволюциясын бақылауға мүмкіндік береді. Металды көркемдік өңдеудің пайда болуы, жергілікті шикізат негізінде көркемдік орталықтардың құрылуы, көркем металл туындыларының көркемдік-бейнелік аспектісін зерттеу, түркі мәдениеттері өнерінің стилистикалық ерекшеліктерін анықтау, Батыс қағанат түріктерінің өнерін өнертану тұрғысынан зерттеу, бұрын белгісіз материалдарды ғылыми қолданысқа енгізу мәселелері өзекті болып отыр. Түркілердің көркем мәдениетіндегі орта ғасырлар дәуірі ең проблемалық және аз зерттелген, бұл бізді осы мәселені шешуге итермелейді.

Aim of work (in Russian) : Состоит в изучении процессов формирования и эволюции художественной традиции средневекового металла тюрков-карлуков, определении его художественных, образных, символических и технико-технологических особенностей. Изучение, систематизация в хронологической последовательности произведений художественного металла археологических памятников, находящихся в музеях Республики Казахстан.

Aim of work (in Kazakh) : қарлұқ-түркі ортағасырлық металының көркемдік дәстүрінің қалыптасуы мен эволюциясы процестерін зерттеу, оның көркемдік, бейнелік, символдық және техникалық-технологиялық ерекшеліктерін анықтау. Қазақстан Республикасының музейлерінде орналасқан археологиялық ескерткіштердің көркем металл туындыларын хронологиялық ретпен зерттеу және жүйелеу.

Методы исследования (на русском) : Методологической основой исследования стал историко-диалектический подход, основанный на принципе историзма и системности. В исследовании использованы сравнительно-исторический, сравнительный, культурологический, искусствоведческий анализ, классификационный, семантический методы, метод картографии. В рамках классификационного метода выполнена работа по определению основных типов вещевого материала. Классификация изобразительных элементов является основой для их развернутой характеристики и упорядочения информации о них. При обработке коллекций художественного металла использование искусствоведческого анализа позволило получить важнейшие сведения о специфике языка искусства эпохи средневековья, каким образом с его помощью отображалось мировоззрение людей того времени, как творчески преображались инокультурные элементы в местной среде, какие образы и символы несли в себе гендерную, прокламативную информацию. Интерпретировать эти сведения позволяет использование культурологического анализа, метода семантики.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеудің әдіснамалық негізі тарихилық пен жүйелілік принципіне негізделген тарихи-диалектикалық тәсіл болды. Зерттеуде салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы, мәдениеттану, өнертану тұрғысынан талдау, жіктеу, семантикалық әдістер, картография әдісі қолданылды. Жіктеу әдісі аясында заттық материалдың негізгі түрлерін анықтау бойынша жұмыс жүргізілді. Бейнелеу элементтерін жіктеу олардың толық сипаттамасы мен олар туралы ақпаратты реттеудің негізі болып табылады. Көркем металл коллекцияларын өңдеу кезінде өнертану тұрғысынан талдау әдісін қолдану орта ғасырлардағы өнер тілінің ерекшелігі туралы, яғни оның көмегімен сол кездегі адамдардың дүниетанымы қандай болғандығы, шетелдік мәдени элементтер жергілікті ортада шығармашылық тұрғыда қалай жаңғырғандығы, қандай бейнелер мен символдар гендерлік, ақпараттық мәнді білдіретіндігі туралы маңызды ақпарат алуға мүмкіндік берді. Бұл ақпараттарды талдау мәдениеттану тұрғысынан саралау мен семантика әдісін қолдануға мүмкіндік береді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые выполнено полное описание и осуществлена классификация предметов торевтики Кимекского и Караханидского каганатов в количестве 950 экземпляров. - Предпринятая классификация художественно оформленных металлических предметов направлена на определение их функциональной принадлежности. - С позиций культурологического анализа выполнен поиск образов и сюжетов прииртышского и таразского центров торевтики, приведен круг аналогий, выделены инокультурные традиции и прослежена их трансформация в степном искусстве. - Предметы торевтики использованы как источник для реконструкции гендерной информации: выделены предметы и образы, характерные для оформления облика мужчины и женщины. - На основании семантического анализа кимекской торевтики получена информация о функциональной и знаковой сущности предметов торевтики карлуков.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : . Алғаш рет 950 дана көлемінде Кимек және Қарахан қағанаттарының торевтика бұйымдарының толық сипаттамасы жасалып, жіктемесі жүзеге асырылды. Көркем безендірілген металл бұйымдарды жіктеу олардың функционалды тиістілігін анықтауға бағытталған. Мәдени талдау тұрғысынан Ертіс өңірі мен Тараз торевтика орталықтарының бейнелері мен сюжеттері іздестірілді, ұқсастықтар келтірілді, шетелдік мәдениет дәстүрлері бөліп қарастырылды және олардың дала өнеріндегі өзгеру барысы бақыланды. Торевтика бұйымдары гендерлік ақпаратты қайта жаңғырту үшін дереккөз ретінде пайдаланылды: ерлер мен әйелдердің келбетін безендіруге арналған бұйымдар мен бейнелер анықталды. Кимек торевтикасын семантикалық талдау негізінде қарлұқтар торевтикасы бұйымдарының қызметтік және таңбалық мәні туралы ақпарат алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : заключается в заполнении существующей лакуны в изучении художественной культуры тюрков Казахстана. Результаты исследования и выводы могут быть использованы в музейной и выставочной деятельности, для расширения научных представлений об истории культуры тюрков, а также в качестве базового материала в образовательном процессе историков, археологов и искусствоведов в разработке учебных программ для преподавателей по истории и искусству.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : зерттеудің мақсаты Қазақстан түріктерінің көркем мәдениетін зерттеудегі бар олқылықтың орнын толтыру болып табылады. Зерттеу нәтижелері мен тұжырымдары музей және көрме қызметінде, түркілердің мәдениет тарихы туралы ғылыми түсініктерді кеңейту мақсатында, сондай-ақ тарих, археология және өнер салалары бойынша оқытушыларға арналған оқу бағдарламаларын әзірлеуде базалық материал ретінде білім беру үдерісінде пайдаланылуы мүмкін.

Level of implementation (in Russian) : Опубликовано 8 научных статей, из них 3 статьи опубликованы в журналах, входящих в базу SCOPUS, I и II квартиль, 5 статей - в сборниках материалов Международных научно-практических конференций

Level of implementation (in Kazakh) : 8 ғылыми мақала жарияланды, оның ішінде 3 мақала SCOPUS деректер базасына енгізілген I және II квартильді журналдарда, ал 5 мақала халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар материалдар жинақтарында шығарылды.

Efficiency (in Russian) : В рамках научного исследования выделен спектр социально престижных предметов, отражающих гендерную принадлежность: мужские аксессуары характеризовали воинскую культуру, а женские демонстрировали ее фертильный статус. На основании метода семантики предпринята корреляция информации о предметах торевтики из двух ювелирных центров: тем самым, определена функциональная и знаковая сущность предметов. Принятие ислама карлуками в 960 г. привело к изменениям в оформлении поясов, которые, соответственно, могут быть обозначены как предметы, обладающие высоким прокламативным свойством в степном обществе. Они выполнялись с использованием серебряных деталей, нередко, с позолотой, поверхность которых украшена надписями на арабском языке религиозного или благожелательного характера.

Efficiency (in Kazakh) : Ғылыми зерттеу аясында гендерлік қатыстылықты көрсететін әлеуметтік мәртебесі бар бұйымдар жиынтығы анықталды: ерлерге арналған бұйымдар әскери мәдениетті сипаттады, ал әйелдерге арналған бұйымдар оның фертилді мәртебесін көрсетті Семантика әдісінің негізінде екі зергерлік орталықтан торевтика бұйымдары туралы ақпараттың өзара байланысын анықтауға қадам жасалды: осылайша бұйымдардың қызметтік және таңбалық мәні анықталды. 960 жылы қарлұқтардың исламды қабылдауы белдіктердің безендірілуіндегі өзгерістерге алып келді, оларды сәйкесінше дала қоғамындағы жоғары ақпарат беруші қасиетке ие бұйымдар ретінде көрсетуге болады. Олар күміс бөлшектерді қолдана отырып жасалды, көбінесе алтын жалатылған, олардың беті діни немесе дұға сипатындағы араб тіліндегі жазулармен безендірілген.

Field of application (in Russian) : Область применения и целевые потребители каждого из ожидаемых результатов: материалы исследования важны для изучения изобразительного искусства эпохи раннего средневековья Казахстана и сопредельных территорий. Они могут быть использованы при подготовке обобщающих работ, программ и учебных курсов по археологии и искусствоведению.

Field of application (in Kazakh) : Күтілетін нәтижелердің әрқайсысының қолданылу саласы мен мақсатты тұтынушылары: зерттеу материалдары Қазақстанның ерте ортағасырлық дәуіріндегі бейнелеу өнерін және оған іргелес аумақтарды зерттеу үшін маңызды, оларды археология және өнертану бойынша жалпылама жұмыстарды, бағдарламаларды және оқу курстарын дайындауда пайдалануға болады.