The object of research, development or design (in Russian) : Объект исследования: Постановка эксперимента по оценке общетоксических и специфических эффектов бурового раствора в остром и подостром опыте. Используемые животные – половозрелые крысы самцы и самки, морские свинки, кролики.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны: Бұрғылау ерітіндісінің жедел және жартылай жедел тәжірибелердегі жалпы уытты және спецификалық әсерлерін бағалау бойынша эксперимент жүргізу. Пайдаланылған жануарлар – жыныстық жетілген аталық және аналық егеуқұйрықтар, теңіз шошқалары, қояндар.

Aim of work (in Russian) : Цель: Оценка степени токсичности и опасности бурового раствора в условиях его перорального, кожно-раздражающего и кожно-резорбтивного воздействия.

Aim of work (in Kazakh) : Мақсаты: бұрғылау ерітіндісінің пероральды, теріге тітіркендіргіш және тері арқылы сіңірілетін әсер жағдайларындағы уыттылық және қауіптілік деңгейін бағалау.

Методы исследования (на русском) : Исследования выполнены в условиях вивария с соблюдением международных и национальных норм биоэтики (OECD TG №420, ГОСТ 33216–2014, Протокол №3/14 от 15.03.2023 г., Локальная комиссия по биоэтике НАО «ЗКМУ им. М. Оспанова»). Изучались общетоксические и специфические эффекты бурового раствора в острых и подострых опытах на половозрелых крысах, морских свинках и кроликах. Раствор вводился перорально и внутрибрюшинно в дозах 300–4800 мг/кг однократно и многократно. Регистрировались изменения состояния, поведения, массы тела и летальность. Проводились клинико-биохимические исследования крови (АЛТ, АСТ, ЛДГ, ГГТП, ЩФ, общий белок) и гистоморфологический анализ органов. Токсичность оценивалась методами пробит-анализа по Прозоровскому и Финни, рассчитывались ЛД16–ЛД100 и показатели выживаемости по модели Кокса. Химико-аналитические исследования включали определение тяжёлых металлов (Pb, As, Mn и др.) методами атомно-абсорбционной и эмиссионной спектроскопии, а также литолого-петрографический и люминесцентно-битуминологический анализ шлама. Биотестирование проводилось с использованием микроорганизмов, растений (овёс, пшеница), гидробионтов (Daphnia magna, Chlorella vulgaris) и животных. Статистическая обработка выполнена в программе StatPlus v7 с применением t-критерия Стьюдента, U-критерия Манна–Уитни и корреляции Спирмена (p ≤ 0,05).

Методы исследования (на казахском) : Зерттеулер виварий жағдайында биоэтика бойынша халықаралық және ұлттық нормаларды сақтай отырып жүргізілді (OECD TG №420, ГОСТ 33216–2014, 15.03.2023 ж. №3/14 хаттама, «М. Оспанов атындағы БҚМУ» биоэтика комиссиясы). Жыныстық жетілген егеуқұйрықтар, теңіз шошқалары және қояндарда бұрғылау ерітіндісінің жедел және жартылай жедел тәжірибелердегі жалпы және спецификалық уытты әсерлері зерттелді. Ерітінді 300–4800 мг/кг дозада пероральды және ішперделік жолмен бір және көп реттік енгізілді. Жануарлардың жалпы жағдайы, мінез-құлқы, дене салмағы мен өлім көрсеткіштері тіркелді. Қанның клиникалық-биохимиялық зерттеулері (АЛТ, АСТ, ЛДГ, ГГТП, СҚФ, жалпы ақуыз) және ағзалардың гистоморфологиялық талдауы жүргізілді. Уыттылық Прозоровский мен Финнидің пробит-талдау әдістерімен бағаланып, ЛД₁₆–ЛД₁₀₀ және Кокс моделі бойынша тіршілік параметрлері есептелді. Химиялық зерттеулерде ауыр металдардың (Pb, As, Mn және т.б.) мөлшері атомдық-абсорбциялық және эмиссиялық спектроскопия әдістерімен анықталды. Биотестілеу микроорганизмдер, өсімдіктер (сұлы, бидай), гидробионттар (Daphnia magna, Chlorella vulgaris) және жануарлар қатысуымен жүргізілді. Статистикалық өңдеу StatPlus v7 бағдарламасында Стьюденттің t-критерийі, Манн–Уитнидің U-критерийі және Спирмен корреляциясы әдістерімен орындалды (p ≤ 0,05).

Obtained results and novelty (in Russian) : Целью настоящей работы было изучение особенностей общетоксического действия бурового раствора на половозрелых крысах самцах и самках, морских свинках, кроликах в условиях острого и подострого воздействия экотоксикантами. Дозозависимые эффекты бурового раствора проявляются особенностями поведенческих реакций, характера пищевого поведения, изменением динамики массы тела, изменениями клинико-биохимических показателей периферической крови, гистоморфологическими сдвигами со стороны внутренних органов и тканей. Установлены среднесмертельные дозы бурового раствора в условиях перорального и внутрибрюшинного введения; показан химический состав бурового раствора и бурового шлама. Определены особенности общетоксического действия бурового раствора при его внутрижелудочном поступлении, а также кожно-раздражающее и кожно-резорбтивное действие. Разработаны прогнозные методы оценки опасности и токсичности химических компонентов, входящих в состав бурового раствора и бурового шлама. Предложен комплекс мер инженерно-технического и санитарно-гигиенического направления, связанного со снижением эко- и профрисков на предприятиях нефтедобычи

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Осы жұмыстың мақсаты – бұрғылау ерітіндісінің экотоксиканттардың жедел және жартылай жедел әсері жағдайында жыныстық жетілген аталық және аналық егеуқұйрықтарға, теңіз шошқалары мен қояндарға тигізетін жалпы уытты әсерінің ерекшеліктерін зерттеу болды. Бұрғылау ерітіндісінің дозаға тәуелді әсерлері жануарлардың мінез-құлықтық реакцияларының, қоректік мінез-құлқының ерекшеліктері арқылы, дене массасының динамикасындағы өзгерістермен, перифериялық қанның клиникалық-биохимиялық көрсеткіштерінің өзгерістерімен, ішкі ағзалар мен тіндер тарапынан болатын гистоморфологиялық өзгерістермен байқалды. Бұрғылау ерітіндісінің орташа өлім дозалары пероральды және ішперделік енгізу жағдайында анықталды; бұрғылау ерітіндісі мен бұрғылау шламының химиялық құрамы көрсетілді. Бұрғылау ерітіндісінің асқазан арқылы түскен кездегі жалпы уытты әсерінің ерекшеліктері, сондай-ақ оның теріні тітіркендіретін және тері арқылы сіңірілетін әсерлері айқындалды. Бұрғылау ерітіндісі мен бұрғылау шламының құрамындағы химиялық компоненттердің қауіптілігі мен уыттылығын болжауға арналған бағалау әдістері әзірленді. Мұнай өндіру кәсіпорындарындағы экологиялық және кәсіби тәуекелдерді төмендетуге бағытталған инженерлік-техникалық және санитариялық-гигиеналық шаралар кешені ұсынылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Буровые растворы представляют собой многокомпонентные системы на основе бентонитовой глины, извести, нефти, дизельного топлива, лигносульфонатов и полимерных добавок. Их конструкция обеспечивает требуемые реологические свойства, стабильность и регулируемую плотность за счёт применения утяжелителей (барит, гематит, мел). По токсикологическим и эксплуатационным показателям растворы на водной и полимерной основе относятся к IV–V классам опасности, эмульсионные — ко II классу, а отработанные буровые шламы — к III–IV классам. Использование малотоксичных компонентов и прогнозных методов оценки опасности снижает экологические риски и экономические затраты на утилизацию отходов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бұрғылау ерітінділері бентонит сазы, әк, мұнай, дизель отыны, лигносульфонаттар және полимерлік қоспалар негізіндегі көп компонентті жүйелер болып табылады. Олардың құрамы утяжелительдер (барит, гематит, бор) қолдану арқылы қажетті реологиялық қасиеттерді, тұрақтылықты және реттелетін тығыздықты қамтамасыз етеді. Токсикологиялық және пайдалану көрсеткіштері бойынша су және полимер негізіндегі ерітінділер қауіптіліктің IV–V сыныптарына, эмульсиялық ерітінділер – II сыныпқа, ал пайдаланылған бұрғылау шламдары – III–IV сыныптарға жатады. Аз уытты компоненттерді және қауіптілікті болжаудың әдістерін қолдану экологиялық тәуекелдерді төмендетіп, қалдықтарды кәдеге жаратуға жұмсалатын экономикалық шығындарды азайтады.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования внедрены в учебный и научный процесс Западно-Казахстанского медицинского университета имени М. Оспанова. Разработанные методы токсикометрической оценки буровых растворов и шлама используются на кафедрах токсикологии, гистологии и общей биологии при подготовке магистрантов и докторантов. Полученные данные применяются для разработки методических рекомендаций по прогнозированию и оценке опасности химических веществ, а также при паспортизации и экологическом нормировании отходов бурения на предприятиях нефтедобычи.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университетінің оқу және ғылыми үдерісіне енгізілді. Әзірленген бұрғылау ерітінділері мен шламдарының токсикометриялық бағалау әдістері токсикология, гистология және жалпы биология кафедраларында магистранттар мен докторанттарды даярлау барысында қолданылады. Алынған деректер химиялық заттардың қауіптілігін болжау мен бағалау жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды әзірлеуде, сондай-ақ мұнай өндіру кәсіпорындарында бұрғылау қалдықтарын паспорттау және экологиялық нормалау кезінде пайдаланылады.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проведённых исследований заключается в том, что в ходе проекта впервые разработаны токсикометрические критерии оценки опасности и токсичности буровых растворов и шлама с использованием комплексных экспериментальных подходов. Полученные данные позволили определить среднесмертельные дозы, выживаемость животных, биохимические и морфологические изменения, что обеспечило научно обоснованную классификацию токсичности этих веществ. Разработка и внедрение данных методик значительно повышают точность и воспроизводимость токсикологических оценок, позволяя использовать их в дальнейшем для экологического мониторинга и санитарного нормирования. Практическая эффективность проекта проявляется в создании научной базы для совершенствования классификатора отходов и систем паспортизации опасных промышленных отходов. Разработанная методология оценки токсичности может быть применена в нефтегазовой отрасли для прогнозирования безопасных уровней воздействия химических веществ в производственной и природной среде. Это способствует снижению экологических рисков и улучшению условий труда работников, что подтверждает высокую прикладную и социальную значимость выполненной работы

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің тиімділігі жобаның барысында алғаш рет кешенді эксперименттік тәсілдерді қолдану арқылы бұрғылау ерітінділері мен шламдарының қауіптілігі мен уыттылығын бағалауға арналған токсикометриялық критерийлердің әзірленуімен айқындалады. Алынған деректер орташа өлім дозаларын, жануарлардың тіршілік ету қабілетін, биохимиялық және морфологиялық өзгерістерді анықтауға мүмкіндік беріп, осы заттардың уыттылығын ғылыми негізде жіктеуге жағдай жасады. Әзірленген және енгізілген әдістемелер токсикологиялық бағалаулардың дәлдігін және қайта жаңғыртылуын айтарлықтай арттырады, әрі оларды болашақта экологиялық мониторинг пен санитариялық нормалауда қолдануға мүмкіндік береді. Жобаның практикалық тиімділігі қауіпті өндірістік қалдықтарды паспорттау жүйелері мен қалдықтар классификаторын жетілдіру үшін ғылыми негіз қалыптастырумен көрінеді. Уыттылықты бағалаудың әзірленген әдістемесі мұнай-газ саласында өндірістік және табиғи ортадағы химиялық заттардың әсер етуінің қауіпсіз деңгейлерін болжау мақсатында қолданылуы мүмкін. Бұл өз кезегінде экологиялық тәуекелдерді төмендетуге және қызметкерлердің еңбек жағдайларын жақсартуға ықпал етеді, осылайша орындалған жұмыстың жоғары қолданбалы және әлеуметтік маңыздылығын дәлелдейді.

Field of application (in Russian) : Область применения полученных результатов охватывает нефтегазовую, экологическую и санитарно-гигиеническую сферы. Разработанные токсикометрические критерии и методики оценки опасности буровых растворов и шлама могут использоваться для экологического мониторинга на предприятиях нефтедобычи, при проведении санитарно-гигиенических экспертиз и при сертификации химических реагентов, применяемых в буровых технологиях. Полученные данные служат научной основой для оценки влияния буровых отходов на окружающую среду и здоровье человека, а также для установления безопасных уровней воздействия химических веществ в производственных условиях. Кроме того, результаты проекта могут применяться при разработке нормативно-технической документации и в системе экологического контроля, направленной на снижение рисков загрязнения экосистем. Методология определения токсичности и классификации буровых отходов может быть использована научно-исследовательскими институтами, лабораториями экологического анализа, а также учебными заведениями при подготовке специалистов в области токсикологии, экологии и промышленной безопасности.

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелердің қолданылу саласы мұнай-газ, экологиялық және санитариялық-гигиеналық бағыттарды қамтиды. Әзірленген токсикометриялық критерийлер мен бұрғылау ерітінділері мен шламдарының қауіптілігін бағалау әдістемелері мұнай өндіру кәсіпорындарында экологиялық мониторинг жүргізу кезінде, санитариялық-гигиеналық сараптамалар барысында және бұрғылау технологияларында қолданылатын химиялық реагенттерді сертификаттау кезінде пайдаланылуы мүмкін. Алынған деректер бұрғылау қалдықтарының қоршаған орта мен адам денсаулығына әсерін бағалауға, сондай-ақ өндірістік жағдайларда химиялық заттардың әсер етуінің қауіпсіз деңгейлерін белгілеуге арналған ғылыми негіз болып табылады. Сонымен қатар, жобаның нәтижелері экожүйелердің ластану қаупін төмендетуге бағытталған нормативтік-техникалық құжаттаманы әзірлеу және экологиялық бақылау жүйесінде қолданылуы мүмкін. Бұрғылау қалдықтарының уыттылығын анықтау және жіктеу әдістемесі ғылыми-зерттеу институттары, экологиялық талдау зертханалары, сондай-ақ токсикология, экология және өнеркәсіптік қауіпсіздік салалары бойынша мамандар даярлайтын оқу орындары тарапынан пайдаланылуы мүмкін.