The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются мелкодисперсные твердые частицы PM2.5, содержащиеся в атмосферном воздухе города Алматы, а также адсорбированные на них полициклические ароматические углеводороды (ПАУ), химические элементы, морфологические характеристики частиц PM2.5 и их окислительный потенциал.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектісі Алматы қаласының атмосфералық ауасында кездесетін PM2.5 ұсақ бөлшектері, сондай-ақ оларда адсорбцияланған полициклді ароматты көмірсутектер (ПАК), химиялық элементтер, PM2.5 бөлшектерінің морфологиялық сипаттамалары және олардың тотығу потенциалы болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Комплексное исследование химического состава мелкодисперсных частиц PM2.5, включая концентрации ПАУ, качественный анализ химических элементов, определение морфологического и окислительного потенциала, выявление основных источников, анализа сезонных вариаций и оценку канцерогенного риска воздействия на здоровье населения. Кроме того, проект включает разработку научно-обоснованных рекомендаций по снижению канцерогенного риска и окислительного потенциала загрязнителей воздуха.

Aim of work (in Kazakh) : PM2.5 ұсақ бөлшектерінің химиялық кұрамын кешенді зерттеу, соның ішінде ПАК концентрациясын анықтау, химиялық элементтерді сапалық талдау, морфологиясын зерттеу, тотықтыру потенциалын анықтау, ластаушы көздерді анықтау, маусымдық өзгерістерді талдау, және қоғамдық денсаулыққа төнетін канцерогендік қауіпті бағалау. Сонымен қатар, жоба ауаны ластаушы заттардың канцерогендік қаупі мен тотықтыру потенциалын төмендету бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеуді қамтиды

Методы исследования (на русском) : Научный метод, метод гравиметрии для определения уровней взвешенных частиц PM2.5, газовая хроматография с масс-спектрометрическим детектированием в сочетании с пробоподготовкой на основе экстракции и концентрирования, метод определения источников выбросов на основе диагностических соотношений концентраций ПАУ, сканирующая электронная микроскопия в сочетании с энергодисперсионным анализом, теста на основе использования дитиотреитола, метод расчета канцерогенных и неканцерогенных рисков по показателям ILCR и HQ.

Методы исследования (на казахском) : Ғылыми әдіс, PM2.5 ілінген бөлшектер деңгейін гравиметриялық анықтау әдісі, экстракция және концентрация негізінде сынама дайындаумен біріктірілген масс-спектрометриялық детекторы бар газ хроматографиясы, ПАК концентрациясының диагностикалық арақатынасына негізделген шығарындылар көздерін анықтау әдісі, Энергия-дисперсиялық талдаумен ұштасқан сканерлеуші электрондық микроскопия, дитиотреитолды қолдануға негізделген тест, ILCR және HQ көрсеткіштері бойынша канцерогендік және канцерогендік емес тәуекелдерді есептеу әдісі.

Obtained results and novelty (in Russian) : За отчетный период были отобраны образцы PM2.5 в атмосферном воздухе г. Алматы. Среднесуточные концентрации варьировали от 0,7 до 116 мкг/м³. Среднемесячные уровни изменялись в диапазоне 20,3–56,9 мкг/м³ с максимальными уровнями - зимой, и минимальными - в апреле-июне. Всего зафиксировано 85% дней с превышением рекомендуемой ВОЗ концентрацией. Доля дней с превышением 15 мкг/м³ значительно варьировалась по месяцам: от 50% в марте до 100% в июле и сентябре, с высокими значениями зимой (75–88%) и в конце лета и осени (78–100%). В ходе оптимизации метода для количественного определения ПАУ были оптимизированы количество внутренних стандартов и установлена оптимальная температура концентрирования - 45°С, обеспечившая отклики аналитов в 1,1–4,1 раза выше по сравнению с 50°С. Использование пяти внутренних стандартов позволило получить более высокую линейность калибровочных кривых. Определённые концентрации 16 ПАУ в составе PM2.5 составили 0,15-71,8 нг/м³. Наибольшие уровни были отмечены для дибензо[a,h]антрацена и бензо[g,h,i]перилена. Концентрации канцерогеннов дибензо[a,h]антрацена и бензо[a]пирена превышали ПДК в 1,9–14 раза. Исследования были освещены на мероприятиях: “Chem in STEM”, «Летняя школа Фараби по прикладной химии», II Международная студенческая конференция «Экология и устойчивое развитие». Дополнительно результаты будут представлены Омаровой А.С. на конференции EMEC25 (Греция, 23–25 ноября 2025 г.) В рамках реализации проекта был подготовлен магистр Каштанов А.Е.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Есептік кезеңде Алматы қаласының атмосфералық ауасынан PM2.5 қатты бөлшектері іріктелді. Орташа тәуліктік концентрациялар 0,7-116 мкг/м³ диапазон аралығында өзгерді. PM2.5 орташа айлық деңгейі 20,3–56,9 мкг/м³ аралығында болды: ең жоғарысы – қыс мезгілінде, ең төмені–сәуір-маусым айларында. ДДҰ ұсынған тәуліктік шекті концентрациядан асып түсу фактілері күндердің 85%-да байқалды. Асып түсу үлесі айлар бойынша: наурызда–50%, шілде мен қыркүйекте–100%, ал қыс пен жаздың соңы және күзде–75-100% болып өзгерді. Оптимизациялау барысында ПАК-ты сандық анықтау әдісі жетілдірілді: ішкі стандарттар саны оңтайландырылып, концентрлеудің ең тиімді температурасы–45°С деп белгіленді. Бұл температурада аналиттердің сигналдары 50°С-пен салыстырғанда 1,1–4,1 есеге жоғары болды. Бес ішкі стандарт қолдану нәтижесінде калибровка қисықтарының сызықтылығы артты. PM2.5 құрамындағы 16 ПАК концентрациялары 0,15-71,8 нг/м³ диапазонында болды. Ең жоғары деңгейлер дибензо[a,h]антрацен мен бензо[g,h,i]перилен үшін тіркелді. Дибензо[a,h]антрацен мен бензо[a]пиреннің концентрациялары Қазақстандағы шекті рұқсат етілген мөлшерден 1,9–14 есе жоғары болды. Зерттеу нәтижелері “Chem in STEM”, «Фараби қолданбалы химия жазғы мектебі», II Халықаралық студенттік ғылыми конференция «Экология және тұрақты даму» сияқты іс-шараларда ұсынылды. Сонымен қатар, нәтижелер 2025 жылғы 23-25 қараша аралығында Грецияның Крит аралында өтетін EMEC25 конференциясында баяндалады. Жоба аясында магистр Каштанов А.Е. дайындалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Результаты исследования будут способствовать выработке научно-обоснованных стратегий по снижению загрязнения и улучшению качества жизни населения.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері ластануды төмендету және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту бойынша ғылыми негізделген стратегияларды әзірлеуге ықпал етеді.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Ендірілмеген

Efficiency (in Russian) : Полученные результаты могут быть использованы для разработки стратегий снижения выбросов, совершенствования нормативов качества воздуха и повышения экологической безопасности в Казахстане. Это позволит сократить затраты на лечение заболеваний, связанных с загрязнением воздуха, и стимулировать развитие экологически чистых технологий. Кроме того, результаты исследования имеют потенциал масштабирования на другие города и регионы страны и Центральной Азии, что значительно повышает общенациональную и региональную эффективность проекта.

Efficiency (in Kazakh) : Алынған нәтижелер шығарындыларды азайту стратегияларын әзірлеуге, ауа сапасының нормативтерін жетілдіруге және Қазақстандағы экологиялық қауіпсіздікті арттыруға пайдаланылуы мүмкін. Бұл ауа ластануымен байланысты ауруларды емдеуге жұмсалатын шығындарды қысқартуға және экологиялық таза технологиялардың дамуын ынталандыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелерін елдің және Орталық Азияның басқа қалалары мен өңірлеріне масштабтау әлеуеті бар, бұл жобаның ұлттық және өңірлік тиімділігін едәуір арттырады.

Field of application (in Russian) : Пользователями результатов проекта станут уполномоченные органы здравоохранения, экологии и научные организации. Данные будут использованы для разработки мер по снижению воздействия загрязнения воздуха на здоровье и улучшения качества воздуха. Проект обеспечит доступ к расширенной базе данных для углублённых исследований и выработки эффективных экологических стратегий.

Field of application (in Kazakh) : Жобаның нәтижелерін пайдаланушылар денсаулық сақтау, экология және ғылыми ұйымдардың уәкілетті органдары болады. Деректер ауаның ластануының денсаулыққа әсерін азайту және ауа сапасын жақсарту шараларын әзірлеу үшін пайдаланылатын болады. Жоба тереңдетілген зерттеулер мен тиімді экологиялық стратегияларды әзірлеу үшін кеңейтілген дерекқорға қол жеткізуді қамтамасыз етеді.