The object of research, development or design (in Russian) : Объекты исследований – коллекционные сортообразцы пшеницы зарубежной и отечественной селекции, гибридные популяции F2-F6, селекционные линии, семьи и номера. Методы исследований: полевые (индивидуальный отбор, гибридизация) и лабораторные (общепринятые методы оценки качества зерна и устойчивости к основным болезням, а также современные методы биохимического и молекулярно-генетического анализа растений).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектілері-шетелдік және отандық селекциядағы бидайдың коллекциялық сұрыптары, F2-F6 гибридті популяциялары, селекциялық желілері, семьялары мен нөмірлері. Зерттеу әдістері: далалық (жеке іріктеу, будандастыру) және зертханалық (астық сапасы мен негізгі ауруларға төзімділігін бағалаудың жалпы қабылданған әдістері, сондай-ақ өсімдіктердің биохимиялық және молекулалық-генетикалық талдауының заманауи әдістері).

Aim of work (in Russian) : Цель исследований. Повышение производства зерна в условиях юга и юго-востока Казахстана на основе селекции новых конкурентоспособных сортов яровой мягкой пшеницы».

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеудің мақсаты. Жаңа селекция негізінде Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысында астық өндірісін арттыру

Методы исследования (на русском) : Гибридизация родительских форм проводилась методом Н. Барлауга в модификации Уразалиева Р.А., Шегебаева О. Ш. (1981). Учеты, фенологические наблюдения и оценка изучаемых материалов в полевых условиях, а также технологическая оценка их качества зерна в лаборатории - по методике Государственного сортоиспытания (2002). Стандартом служил сорт Казахстанская 10. Оценка материалов на устойчивости к болезням проводилась на искусственно-инфекционном фоне ТОО КазНИИЗиР по общепринятым методикам (2018). Степень поражения в % оценивалась по шкале Петтерсон (1948), а тип реакции на поражения ржавчиной установлено по шкале СИММИТ (1986). Выделение запасных белков проводилось в лаборатории ТОО КазНИИЗиР методом Galili, Feldman, (1983); электрофорез белков в щелочной среде методом Laemmli в модификации Булатовой (1985) в кислой - согласно прописи Попереля, Асыка (1989). - Идентификация ВМСГ осуществлялась путем сопоставления электрофореграммы анализируемого селекционного материала со спектром ВМСГ сортов анализаторов с известным вариантами субъединиц, идентифицированных по каталогу Нурпеисова и др. (2008). ДНК выделяли из свежих листьев отдельных сеянцев по протоколу Dellaporta (1983). Математическая обработка данных полевых исследований выполнена с использованием метода Б.А Доспехова (1985) критерию Tukey HSD.

Методы исследования (на казахском) : Ата-аналық формаларды будандастыру Р. А. Оразалиев, О. Ш. Шегебаев модификациясы бойынша Н. Барлауг әдісімен жүргізілді (1981). Дала жағдайында зерттелетін материалдарды есепке алу, фенологиялық бақылау, бағалау, сондай - ақ зертханада олардың астық сапасын технологиялық бағалау-мемлекеттік сортты сынау әдістемесімен жүргізілді (2002). Стандарт ретінде Казакстандық 10 сорты алынды. Материалдардың ауруға төзімділігін зерттеу жалпы қабылданған әдістемелер бойынша ҚазҒЗжӨШ ЖШС жасанды-инфекциялық фонында жүргізілді (2018). Реакция түрі CIMMYT шкаласы бойынша белгіленді. Зақымдану дәрежесі % Петтерсон шкаласы бойынша бағаланды (1948), тат ауруымен зақымдану реакциясының типі CIMMYT (1986) шкаласы бойынша анықталды. Ақуызды анықтау ҚазҒЗжӨШ ЖШС зертханасында Галили, Фельдман, (1983); әдісімен жүргізілді. Laemmli әдісімен сілтілі ортадағы белоктардың электрофорезі Булатовой модификациясы бойынша (1985) қышқылда Попереля, Асыка жазбасына сәйкес жургізілді (1989). Селекциялық материалдың электрофореграммасын (ВМСГ) Нурпеисов каталогынан анықталған суббірліктердің белгілі нұсқаларымен анализаторлардың сорттарының ВМСГ спектрімен салыстыру арқылы жүзеге асырылды (2008). Жеке өскіннің жаңа жапырақтарынан ДНҚ Dellaporta (1983) хаттамасы бойынша бөлініп алынды. Далалық зерттеу деректерін математикалық өңдеу Доспехов Б.А (1985) әдісі бойынша жүргізілді. Зертханалық зерттеулердің деректерін талдаудың сенімділігі Tukey HSD критерийі бойынша жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Результаты исследований: общий объем испытуемых материалов в 2025 году составил 2049 номеров. Проведено 35 комбинации скрещивания. В питомниках селекционного процесса по комплексу хозяйственно-ценных признаков и биологических свойств выделены 8 коллекционных сортообразцов, 1800 линии, 227 форм и номеров, в том числе в старших питомниках (КТП, КСИ) 44 номеров, представляющих специфический интерес для дальнейшей их проработки. Четыре перспективных номеров яровой мягкой пшеницы прошли производственное испытания в Алматинской области крестьянском хозяйстве «Жалгас». По допущенным к использованию сортам и номерам яровой мягкой пшеницы путем размножения произведено 1,2 тонн оригинальных семян. За отчетный год по результатом исследований подготовлено 2 статьи с импакт фактором, которые планируются к опубликованию в 2026 году. Сотрудники лаборатории приняли участие в Международной научно-практической конференции «Селекция, генетика и агротехнология возделывания сельскохозяйственных культур: достижения и перспективы развития» СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ (2025 год). Выведение новых высокопродуктивных с высоким качеством зерна, устойчивых к неблагоприятным факторам и адаптированных к конкретным условиям юга и юго-востока Казахстана сортов яровой пшеницы позволит повысить урожайность посевов и поднять уровень производства, а для селекционной науки дает новую предпосылку для развития.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері: 2025 жылы сыналатын материалдардың жалпы көлемі 2049 нөмірді құрады. 35 будандастыру комбинациясы жүргізілді. Шаруашылықка құнды белгілер мен биологиялық қасиеттер кешені бойынша селекциялық процестің питомниктерінде 8 коллекциялық сорт үлгілері, 1800 желі, 227 форм мен нөмірлер, зерттелді, оның ішінде жоғарғы питомниктерде (КТП, КСИ) болашақта тереңірек зерттеуді қажет ететін 44 нөмір ерекше қызығушылық тудырды. Жаздық жұмсақ бидайдың төрт перспективті нөмірі Алматы облысындағы «Жалғас» шаруа қожалығында өндірістік сынақтан өтті. Қолдануға рұқсат етілген жаздық жұмсақ бидай сорттары мен нөмірлері бойынша көбейту жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде 1,2 тонна түпнұсқалық тұқым өндірілді. Есептік жыл қорытындысы бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесінде 2 импакт-фактор ғылыми мақала дайындалды. Ол мақалалар 2026 жылы шығарылуға жоспарланған. Лаборатория қызметкерлері «Ауыл шаруашылығы дақылдарын өсірудің селекциясы, генетикасы және агротехнологиясы: жетістіктері мен даму перспективалары» (Материалдар жинағы, 2025 жыл) конференциясына қатысты. Қолайсыз факторларға төзімді және Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысының нақты жағдайларына бейімделген жоғары сапалы дәндері бар жаңа жоғары өнімді жаздық жұмсақ бидай сорттарын шығару егіс өнімділігін арттыруға және тиісінше өндіріс деңгейін көтеруге мүмкіндік береді, ал селекциялық ғылымды одан әрі дамыту үшін жаңа алғышарт береді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : - Урожайность у лучших номеров КСИ составила от 23,7 до 28,4 ц/га при урожая Казахстанская 10 стандарта 23,6 ц/га. Среди них самые высокие показатели урожайности (23,7 – 28,4 ц/га) проявили такие номера как Лютесценс 841 СП-2-15, Лютесценс 924 и Лютесценс 851 СП-2-15 Эритроспермум 468 СП-2-10. По длине вегетационного периода они характеризовались в целом среднеранеспелостью с длиной вегетационного периода всходы - колошение порядка 59-63 суток. По всем показателям качество зерна лучшими оказались 7 номеров которые относятся к категории сильной пшеницы. При этом натуры зерна от 721 до 772 мл., стекловидности 49-62 %, клейковины 32,8 – 41,3%, ИДК 85-120, протеина 13,5-15,6 %. 33 номеров яровой пшеницы показывали устойчивость (R-MR) к возбудителю патогена, а остальные номера поражались бурой и желтой ржавчиной от 5-20% с типом реакции воспримчивости – MS. По результатом производственного сорт испытания лучшим номером оказался Лютесценс 1148 с урожайностью 28,2 ц/га и длиной периода всходы- колошение 60 суток. По допущенным к использованию сортам и номерам яровой мягкой пшеницы произведено 1,2 тонн оригинальных семян. За отчетный год по результатом исследований подготовлена к публикации 2 статьи с импакт факторам. Экономический эффект результатов проекта будет получен за счет высокой продуктивности вновь созданного сорта яровой мягкой пшеницы.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : - КСИ үздік нөмірлердің өнімділігі 23,7-28,4 ц/ га дейін құрады, ал стандарт ретінде алынған «Қазақстандық 10» сортының өнімділігі 23,6 ц/га болды. Олардың ішінде ең жоғары өнім көрсеткен нөмірлер — Лютесценс 841 СП-2-15, Лютесценс 924 және Лютесценс 851 СП-2-15 Эритроспермум 468 СП-2-10. Вегетациялық кезеңінің ұзақтығы бойынша бұл нөмірлер орташа ерте пісетін топқа жатады, себебі вегетациялық кезеңінің ұзақтығы 59–63 тәулік аралығында болды. Дән сапасы бойынша ең жақсы көрсеткіштерге ие болған 7 нөмір анықталды, бұл нөмірлер күшті бидай категориясына жатады. Олардың сапалық көрсеткіштері: дән натурасы 721-772 г/л, мөлдірлігі 49-62 %, клейковина 32,8–41,3 %, ИДК 85-120, протеин 13,5-15,6 % болды. Жаздық бидайдың 33 нөмірі патоген қоздырғышына төзімділік (R–MR) көрсетті, ал қалған нөмірлер қоңыр және сары тат ауруларына 5-20 % деңгейінде MS типті сезімталдық реакциясын байқатты. Өндірістік сорт сынау нәтижесі бойынша ең жоғары көрсеткіш көрсеткен нөмір - Лютесценс 1148, оның өнімділігі 28,2 ц/га, вегетациялық кезеңінің ұзақтығы 60 тәулік болды. Қолдануға рұқсат етілген жаздық жұмсақ бидай сорттары мен нөмірлері бойынша көбейту нәтижесінде 1,2 тонна түпнұсқалық тұқым өндірілді. Есептік жыл ішінде жүргізілген зерттеулер нәтижесінде 2 импакт-фактор ғылыми мақала жариялауға дайындалды. Жобаның нәтижесінде алынатын экономикалық тиімділік жаңа жасалған жаздық жұмсақ бидай сортының жоғары өнімділігі есебінен қамтамасыз етіледі.

Level of implementation (in Russian) : -

Level of implementation (in Kazakh) : -

Efficiency (in Russian) : -

Efficiency (in Kazakh) : -

Field of application (in Russian) : Сельскохозяйственные товаропроизводители, элитсемхозы, семхозы, генофонд растений, селекционные и биологические подразделения ТОО «КазНИИЗиР» и другие НИО и ВУЗ Республики Казахстан.

Field of application (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері, элиталық тұқым шаруашылығы, тукым шаруашылыктары, "ҚазҒЗИжОШ" ЖШС өсімдіктер генофонды зертханасы, селекциялық және биологиялық бөлімшелері және Қазақстан Республикасының басқа да ҒЗИ мен ЖОО.