The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследований являлся крупный рогатый скот молочного направления продуктивности (голштинская порода, красная степная порода, симментальская порода).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны – сүт бағытындағы ірі қара мал (голштин тұқымы, қырдың қызыл тұқымы, симменталь тұқымы).

Aim of work (in Russian) : Целью исследований являлось изучение типов стрессоустойчивости коров на промышленных комплексах и их влияние на молочную продуктивность.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеудің мақсаты – өнеркәсіптік кешендердегі сиырлардың стресс­төзімділік типтерін айқындау және олардың сүт өнімділігіне әсерін бағалау.

Методы исследования (на русском) : При проведении НИР использовались методы зоотехнических исследований, которые включали в себя работу с информационно-аналитической системой в животноводстве. Методы лабораторных исследований включали в себя использование твердофазного иммуноферментного анализа для определения концентрации гормонов стресса. Исследования физико-химических и микробиологических показателей молока проводили спектрофотометрическим методом. Для разделения животных на типы стрессоустойчивости был построен каскад частотного распределения вариационного ряда для кортизола, который позволяет при условном покое установить тип стрессоустойчивости в зависимости от типа ВНД, на что был получен соответствующий патент. Количество классов в каскаде рассчитывали по формуле Стерджесса.

Методы исследования (на казахском) : ҒЗЖ барысында зоотехниялық зерттеу әдістері қолданылды, оған мал шаруашылығындағы ақпараттық-талдамалық жүйемен жұмыс істеу кірді. Зертханалық зерттеу әдістеріне стресс гормондарының концентрациясын анықтау үшін қатты фазалы иммуноферменттік талдау (ИФТ) енді. Сүттің физика-химиялық және микробиологиялық көрсеткіштері спектрофотометриялық әдіспен зерттелді. Жануарларды стресс-төзімділік типтері бойынша жіктеу үшін кортизол концентрациясына қатысты вариациялық қатардың жиілік таралу каскады құрылды; бұл тәсіл «шартты тыныштық» жағдайында жоғары жүйке қызметі (ЖЖҚ) типіне байланысты стресс-төзімділік типін айқындауға мүмкіндік береді және осы бойынша тиісті патент алынды. Каскадтағы сыныптар саны Стерджесс ережесі (формуласы) бойынша есептелді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые в условиях Казахстана было выявлено влияние стресса на поведение и молочную продуктивность. Впервые типы стрессоустойчивости у молочного скота были определены методом твердофазного ИФА анализа по концентрации гормонов стресса: кортизола и адреналина. Были выявлены типы стрессоустойчивости в состоянии «условного покоя», распределены на: высокий тип; средний (нестабильный); низкий тип. Была установлена взаимосвязь между типом стрессоустойчивости и молочной продуктивностью. Выявлено, что коровы высокого типа стрессоустойчивости обладали более высокой молочной продуктивностью. Установлено влияние стресса (социального, теплового, кормового) на гематологические и биохимические показатели крови молочного скота, температуру тела коров и т.д.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазақстан жағдайында алғаш рет стресстің мінез-құлыққа және сүт өнімділігіне әсері айқындалды. Алғаш рет сүт бағыты ірі қарада стресс-төзімділік типтері қатты фазалы ИФТ әдісімен стресс гормондары - кортизол мен адреналиннің концентрациясы бойынша анықталды. «Шартты тыныштық» күйінде стресс-төзімділіктің типтері: жоғары тип; орташа (тұрақсыз) тип; төмен тип ретінде бөлінді. Стресс-төзімділік типі мен сүт өнімділігінің арасында өзара байланыс орнатылды. Жоғары стресс-төзімділік типіндегі сиырлардың сүт өнімділігі жоғары екені көрсетілді. Стресстің (әлеуметтік, жылулық, азықтық) сүт бағыты ірі қара қанының гематологиялық және биохимиялық көрсеткіштеріне, сиырлардың дене температурасына және т.б. көрсеткіштерге ықпалы анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Иерархический стресс. Перегруппировка через ~12 часов даёт разный ответ по типам: у «низкого» кортизол растёт, у «высокого» держится на месте, у «нестабильного» скачет. Потери молока больше у «низкого/нестабильного»: у голштинов −11–14% в сутки, у «низкого» типа красной степной — до ~−25%; у «высокого» спад минимален. Чтобы снизить потери, делите стадо на меньшие группы и обеспечьте достаточный фронт кормления. Тепловой стресс. По базальному кортизолу видно, кто держит жару: у «высокого» кортизол стабилен, у «низкого» изначально высокий и почти без изменений. В первые дни жары общий удой падает на 10–15%; по группам: «высокий» — до ~30,6 кг/сут, «нестабильный» — ~29,4, «низкий» — до ~26,3. В молоке обычно снижается белок, жир немного растёт. Кормовой стресс (смена ямы/TMR). Переход даёт краткий провал: у «высокого» типa он глубже в первые 7–8 дней, но затем они обгоняют других (к концу периода ~25,46 л против 23,49 у «среднего» и 21,79 у «низкого»). Поедаемость падает на 3,8–4,7 кг/сут; основной удар — по объёму, не по составу. Потери на стадо при одной смене — до ~25 т; ступенчатая смена рациона 5–7 дней и контроль однородности заметно смягчают падение.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Иерархиялық стресс. Қайта топтастырғаннан кейін ~12 сағатта типтер бойынша жауап әртүрлі: «төмен» типте кортизол өседі, «жоғары» типте өзгеріссіз қалады, «тұрақсыз» типте секіреді. Сүт шығыны «төмен/тұрақсыз» типтерде көбірек: голштиндерде −11–14%/тәул., қызыл степь тұқымының «төмен» типінде ~−25%-ке дейін; «жоғары» типте құлдырау аз. Шығынды азайту үшін табынды кіші топтарға бөліңіз және жеткілікті азықтандыру фронтын қамтамасыз етіңіз. Жылу стрессі. Базальды кортизол бойынша кімнің ыстыққа төзімді екені көрінеді: «жоғары» типте кортизол тұрақты, «төмен» типте бастаптан-ақ жоғары және дерлік өзгеріссіз. Ыстықтың алғашқы күндерінде жалпы сауым 10–15% төмендейді; топтар бойынша: «жоғары» — ~30,6 кг/тәул., «тұрақсыз» — ~29,4, «төмен» — ~26,3. Әдетте сүттегі ақуыз төмендейді, май сәл өседі. Азықтық стресс (шұңқырды/TMR ауыстыру). Ауыстыру қысқа уақытқа құлдырау береді: «жоғары» типте алғашқы 7–8 күнде провал тереңірек, бірақ кейін олар басып озады (кезең соңында ~25,46 л, «орташа» — 23,49 л, «төмен» — 21,79 л). Жем тұтыну 3,8–4,7 кг/тәул. азаяды; негізгі соққы — көлемге, құрамға емес. Бір ауыстыруда табын бойынша шығын ~25 т-ға дейін; рационды 5–7 күнде сатылап ауыстыру және біртектілікті бақылау құлдырауды айтарлықтай жұмсартады.

Level of implementation (in Russian) : Были разработаны и изданы для внедрения методические рекомендации по снижению потерь молока при тепловом стрессе. Результаты НИР внедрены в производственно-технологический процесс ТОО «Победа».

Level of implementation (in Kazakh) : Жылулық стресс кезінде сүт жоғалтуларын азайту бойынша әдістемелік ұсынымдар әзірленіп, енгізуге арналып басылып шығарылды. ҒЗЖ нәтижелері «Победа» ЖШС-нің өндірістік-технологиялық үдерісіне енгізілді.

Efficiency (in Russian) : Деление коров по базальному кортизолу и точечные меры дают заметную пользу. В жару коровы «высокого» типа держат удой около 30,6 кг/сут, «низкого» — около 26,3 кг/сут: разница ≈4,3 кг на корову в день — это прямая выручка. При перегруппировке потери у голштинов обычно −11–14%/сут, у «низкого» типа красной степной — до −25%, но их можно сократить, если уменьшить толкучку у кормового стола (делить на меньшие группы, дать достаточный фронт кормления). При смене силосной/сенажной ямы и TMR «мягкий» переход помогает быстрее восстановиться: к концу перехода «высокий» тип даёт ~25,46 л в сутки против 23,49 л у «среднего» и 21,79 л у «низкого», то есть +1,97–3,67 л на корову в день. В итоге стадо теряет меньше молока при переключениях и работает стабильнее — без больших затрат на технику или смену поголовья.

Efficiency (in Kazakh) : Сиырларды базальды кортизол бойынша бөліп, нысаналы шараларды қолдану айқын пайда береді. Ыстықта «жоғары» тип тәулігіне шамамен 30,6 кг сүт ұстайды, «төмен» тип — шамамен 26,3 кг: айырма бір сиырдан күніне ≈4,3 кг, бұл тікелей қосымша табыс. Қайта топтастырғанда голштиндерде әдетте −11–14%/тәул. жоғалтулар, қызыл степь тұқымының «төмен» типінде — −25%-ке дейін болады, бірақ оларды жем үстіндегі тығыздықты азайту арқылы қысқартуға болады (шағын топтарға бөлу, жеткілікті азықтандыру фронтын қамтамасыз ету). Силос/сенаж шұңқырын және толық аралас рационды (TMR) ауыстырғанда «жұмсақ» (сатылап) көшу қалпына келуді тездетеді: өтпелі кезеңнің соңында «жоғары» тип тәулігіне ~25,46 л береді, «орташа» — 23,49 л, «төмен» — 21,79 л, яғни бір сиырдан күніне +1,97–3,67 л артық. Нәтижесінде, шұңқырды ауыстырғанда сүт жоғалтулары азаяды, табын тұрақтырақ жұмыс істейді — техникаға не мал басын ауыстыруға ірі шығынсыз.

Field of application (in Russian) : Молочное скотоводство на крупных промышленных молочных комплексах Казахстана, а принципы могут быть применены и у других видов животных.

Field of application (in Kazakh) : Қазақстандағы ірі өнеркәсіптік сүт кешендеріндегі сүтті ірі қара шаруашылығы; қағидаттар басқа жануар түрлеріне де қолданылуы мүмкін.