The object of research, development or design (in Russian) : Документы архивов и библиотек, паспорта историко-культурных объектов, научные публикации, картографические источники, космоснимки, фондовые и экспозиционные материалы музеев; ландшафты Бетпакдалы; исторические объекты, расположенные в комплексе с местонахождениями петроглифов; лабораторно-камеральные данные, полученные с применением естественнонаучных методов; документы из архива А.И. Шренка и коллекции артефактов из МАЭ им. Петра Великого РАН ( г. СПб, РФ)

The object of research, development or design (in Kazakh) : Мұрағаттар мен кітапханалардың құжаттары, тарихи-мәдени объектілердің паспорттары, ғылыми жарияланымдар, картографиялық көздер, ғарыштық суреттер, мұражайлардың қор және экспозициялық материалдары; Бетпақдала ландшафттары; петроглифтердің орналасқан жерлерімен кешенде орналасқан тарихи объектілер; жаратылыстану-ғылыми әдістерді қолдану арқылы алынған зертханалық-камералдық деректер; А. И. Шренк мұрағатынан алынған құжаттар және МАЭ артефактілер жинағы оларға

Aim of work (in Russian) : выявить особенности функционирования культурно-исторических ландшафтов малоисследованных локаций Бетпакдалы посредством их реконструкции в контексте трехмерной модели экосоциальной адаптации «человек-природа-общество» на основании систематизации и изучения архивных данных, картографических материалов, результатов комплексной разведки и археологических раскопок

Aim of work (in Kazakh) : Мұрағат деректерін, картографиялық материалдарды, кешенді барлау және археологиялық қазба нәтижелерін жүйелеу және зерделеу негізінде "адам-табиғат-қоғам" экоәлеуметтік бейімделуінің үш өлшемді моделі контекстінде оларды қайта құру арқылы Бетпақдаланың зерттелмеген жерлерінің мәдени-тарихи ландшафттарының жұмыс істеу ерекшеліктерін анықтау

Методы исследования (на русском) : Сбор, систематизация и сравнительно-исторический анализ материалов из научного оборота и архивных данных; обработка космоснимков для выявления перспективных локаций памятников; методы индукции и дедукции, статистики, структурного анализа и исторической реконструкции используются в ходе построения трехмерной модели экосоциальной адаптации «человек-природа-общество»; методы систематизации и классификации на предмет выявления общих системных признаков и закономерностей культурно-исторических процессов древней Бетпакдалы. При исследовании памятников историко-культурного наследия учитывались региональные особенности и применялась усиленная техническими новациями методика полевых обследований–картографирование, визуальное исследование объектов, раскопки поэтапно-послойным способом с фиксацией всех артефактов и конструкций чертежно-графическим способом, детальная фотофиксация, в том числе с использованием квадрокоптера и составлением ортофотопланов. Методы естественных наук позволили актуализировать полученный материал для современного уровня развития археологической науки.

Методы исследования (на казахском) : Ғылыми айналымнан және мұрағаттық деректерден материалдарды жинау, жүйелеу және салыстырмалы-тарихи талдау; ескерткіштердің перспективалы орындарын анықтау үшін ғарыштық суреттерді өңдеу; индукция және дедукция, Статистика, құрылымдық талдау және тарихи қайта құру әдістері "адам-табиғат-қоғам" экоәлеуметтік бейімделудің үш өлшемді моделін құру барысында қолданылады; "адам-табиғат-қоғам" экоәлеуметтік бейімделуінің үш өлшемді ежелгі Бетпақдаланың мәдени-тарихи процестерінің жүйелі белгілері мен заңдылықтары. Тарихи-мәдени мұра ескерткіштерін зерттеу кезінде өңірлік ерекшеліктер ескеріліп, техникалық жаңалықтармен күшейтілген далалық зерттеу әдістемесі қолданылды-картаға түсіру, объектілерді визуалды зерттеу, барлық артефактілер мен конструкцияларды сызбалық-графикалық тәсілмен бекіте отырып, кезең-кезеңмен-қабат тәсілмен қазу, егжей-тегжейлі фотофиксация, оның ішінде квадрокоптерді пайдалану және ортофотопландарды құрастыру. Жаратылыстану ғылымдарының әдістері алынған материалды археологиялық ғылымның қазіргі даму деңгейіне өзектендіруге мүмкіндік берді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Новизна проекта состоит в исследовании комплекса источников для реконструкции культурно-исторических ландшафтов малоисследованных регионов Бетпакдалы. - Обработаны архивные данные, научные публикации, картографические источники, космоснимки. - Осуществлен перевод дневника А.И. Шренка. Сделаны скан-копии текстовых документов. Исследованы коллекции артефактов из коллекции № 35 МАЭ им. Петра Великого. - Проведена комплексная разведка и выявлены 50 новых памятников - Проведены археологические раскопки на 5 памятниках, из них три объекта расположены в комплексе с местонахождениями петроглифов, а также караван-сарая (торткуль) Сарытерек. - Задокументированы семь групп петроглифов Жельтау, местонахождения Серикбай, Керегетас, Акшокы, Карашокы. - Опубликовано учебное пособие «Историческое краеведение: межкультурная коммуникация через призму историко-археологического наследия Сарыарки». - Проведены естественнонаучные анализы: получены шесть радиоуглеродных дат С14, исследованы предметы по спектральному анализу металла, проведен трассологический анализ каменных изделий - Опубликованы 4 (четыре) статьи, индексированные в базе данных Scopus (Q-1,2, процентиль 60-90), 8 (восемь) статей в отечественных изданиях, рекомендованных КОКСНВО, другие - 16.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жобаның жаңалығы Бетпақдаланың аз зерттелген аймақтарының мәдени-тарихи ландшафттарын қайта құру үшін көздер кешенін зерттеуден тұрады. - Мұрағаттық деректер, ғылыми жарияланымдар, картографиялық көздер, ғарыштық суреттер өңделді. - А. и. Шренк күнделігінің аудармасы жүзеге асырылды. Мәтіндік құжаттардың сканерленген көшірмелері жасалды. МАЭ № 35 коллекциясынан алынған артефактілер коллекциясы зерттелді. Ұлы Петр. - Кешенді барлау жүргізіліп, 50 жаңа ескерткіш анықталды - 5 ескерткіште археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді, оның ішінде үш нысан петроглифтер орналасқан кешенде, сондай-ақ Сарытерек керуен-сарайында (төрткүл) орналасқан. - Желтау петроглифтерінің Жеті тобы, Серікбай, Керегетас, Ақшоқы, Қарашоқы орналасқан жері құжатталған. - "Тарихи өлкетану: Сарыарқаның тарихи-археологиялық мұрасы призмасы арқылы мәдениетаралық коммуникация" оқу құралы жарық көрді. - Жаратылыстану-ғылыми талдаулар жүргізілді: С14 алты радиокөміртекті күн алынды, металды спектрлік талдау бойынша пәндер зерттелді, тас бұйымдарына трассологиялық талдау жүргізілді -Scopus дерекқорында индекстелген 4 (төрт) мақала ( Q-1,2,60-90 тен жоғары процентиль), КОКСНВО ұсынған отандық басылымдарда 8 (сегіз) мақала жарияланды, басқалары-16.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проанализировано более ста документов из архивных фондов ИИМК, МАЭ им. Петра Великого, архивов. Восстановлен маршрут А.И. Шренка, выявлены записи, в которых отражено описание археологических находок, скопированы планы памятников, среди которых есть курганы «с усами», впервые зафиксированные. Проведен мониторинг историко-археологических объектов, найдены новые. Обработаны материалы, выявленные в ходе комплексной разведки и раскопок. Впервые в петроглифах Жельтау обнаружено выразительная серия разновременных тамга-петроглифов, связанных контекстуально с петроглифами средневековых кочевников и номадов хунну-сарматской эпохи. Опубликовано учебное пособие. Получено Свидетельство о внесении сведений в Государственный реестр прав на объекты, охраняемые авторским правом № 49194 от «22» августа 2024 г. Графическая версия пособия размещена на онлайн платформе Canva, способствуя интеграции в образовательную и музейную практику описательной характеристики трехмерной модели экосоциальной адаптации «человек-природа-общество».

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : ИІМК, МАЭ мұрағат қорларынан жүзден астам құжаттарға талдау жасалды. Ұлы Петр, Мұрағат. А. и. Шренк бағыты қалпына келтірілді, археологиялық олжалардың сипаттамасы көрсетілген жазбалар анықталды, ескерткіштердің жоспарлары көшірілді, олардың арасында алғаш рет тіркелген "мұртты" қорғандар бар. Тарихи-археологиялық нысандарға мониторинг жүргізілді, жаңалары табылды. Кешенді барлау және қазба жұмыстары кезінде анықталған материалдар өңделді. Желтау петроглифтерінде алғаш рет ортағасырлық көшпенділер мен хунну-сармат дәуіріндегі көшпенділердің петроглифтерімен контекстік байланысты әр түрлі уақыттағы тамга-петроглифтердің мәнерлі сериясы табылды. Оқу құралы жарияланды. 2024 жылғы "22" тамыздағы № 49194 авторлық құқықпен қорғалатын объектілерге құқықтардың мемлекеттік тізіліміне мәліметтерді енгізу туралы куәлік алынды. Нұсқаулықтың графикалық нұсқасы "адам-табиғат-қоғам"экоәлеуметтік бейімделудің үш өлшемді моделінің сипаттамалық сипаттамасының білім беру және мұражай практикасына интеграциялануына ықпал ете отырып, Canva онлайн платформасында орналастырылған.

Level of implementation (in Russian) : Получены 8 актов внедрения результатов работы по научному проекту: НАО «Карагандинский национальный исследовательский университет им. Е.А. Букетова», ЧУ «Академия Bolachak», Каркаралинский, Актогайский, Баянаульский, Жанааркинский музеи; КИЦ «Айгине» (Республика Кыргызстан); туристическая кампания ТОО «Travel House». Составлены и размещены на онлайн платформе izi-travel экскурсии по историко-археологическим объектам Бетпакдалы и Сарыарки.

Level of implementation (in Kazakh) : Ғылыми жоба бойынша жұмыс нәтижелерін енгізудің 8 актісі алынды: Академик Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті, "Bolachak академиясы" ЖМ, Қарқаралы, Ақтоғай, Баянауыл, Жаңаарқа мұражайлары; "Айгине"КИЦ (Қырғызстан Республикасы);" Travel House " ЖШС туристік науқаны. Izi-travel онлайн платформасында Бетпақдала және Сарыарқа тарихи-археологиялық нысандарына экскурсиялар жасалды және орналастырылды.

Efficiency (in Russian) : Развитие научных подходов к изучению археологии Бетпакдалы и Казахстана в целом, в том числе, к истории их исследования, популяризации достижений археологии и внедрением их в музейную и экскурсионную деятельность, образовательный процесс вузов, колледжей и школ. Результаты исследования используются в учебном процессе для студентов вузов. Новые археологические материалы, архивные данные, опубликованные в печати, востребованы в научной среде, о чем свидетельствует высокий рейтинг журналов, где осуществлены публикации. Внедрение новых туристских маршрутов с использованием научных результатов проекта способствует развитию устойчивого историко-познавательного туризма в Центральном Казахстане и воспитанию чувства патриотизма, интереса к древней истории Бетпакдалы и Казахстана.

Efficiency (in Kazakh) : Бетпақдала және жалпы Қазақстан археологиясын зерделеуге, оның ішінде оларды зерттеу тарихына, археология жетістіктерін танымал етуге және оларды мұражай және экскурсиялық қызметке, жоғары оқу орындары, колледждер мен мектептердің білім беру процесіне енгізуге ғылыми тәсілдерді дамыту. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орындарының студенттері үшін оқу процесінде қолданылады. Баспада жарияланған жаңа археологиялық материалдар, мұрағаттық деректер ғылыми ортада сұранысқа ие, бұл жарияланымдар жүзеге асырылған журналдардың жоғары рейтингінен көрінеді. Жобаның ғылыми нәтижелерін пайдалана отырып, жаңа туристік маршруттарды енгізу Орталық Қазақстанда тұрақты тарихи-танымдық туризмді дамытуға және патриотизм сезімін, Бетпақдала мен Қазақстанның ежелгі тарихына қызығушылықты тәрбиелеуге ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Итоговые материалы реализованы в науке, образовании, в области охраны историко-культурного наследия РК, музееведении. Полученные результаты в виде научных публикаций могут быть использованы учеными (историки, археологи, экологи, биологи и др.), краеведами, сотрудниками историко-краеведческих музеев, преподавателями и студентами вузов. Пополнены фондов региональных музеев, о чем свидетельствуют акты внедрения.

Field of application (in Kazakh) : Қорытынды материалдар ғылымда, білім беруде, ҚР тарихи-мәдени мұрасын қорғау саласында, музейтану саласында іске асырылды. Ғылыми жарияланымдар түрінде алынған нәтижелерді ғалымдар (тарихшылар, археологтар, экологтар, биологтар және т.б.), өлкетанушылар, тарихи-өлкетану мұражайларының қызметкерлері, ЖОО оқытушылары мен студенттері пайдалана алады. Өңірлік мұражайлардың қорлары толықтырылды, бұл туралы енгізу актілері куәландырады.