The object of research, development or design (in Russian) : территории населенных пунктов Саумалколь Айыртауского района СКО, Аксу, Заводской и Кварцитка Акмолинской области, расположенные на уранодобывающих регионах. Планируется отбор проб воды из колодцев и скважин для последующего анализа на содержания радона.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Ақмола облысы Айыртау ауданының Саумалкөл, Ақсу, Заводской және Кварцитка елді мекендерінің уран өндіретін өңірлерде орналасқан аумақтары. Кейіннен радон құрамына талдау жасау үшін құдықтар мен ұңғымалардан су сынамаларын алу жоспарлануда.

Aim of work (in Russian) : Определение содержания радона в подземных водах населенных пунктов и разработка методов по снижению дозовой нагрузки населения, проживающих на уранодобывающих регионах Акмолинской области.

Aim of work (in Kazakh) : Елді мекендердің жер асты суларында радонның құрамын анықтау және Ақмола облысының уран өндіруші өңірлерінде тұратын халықтың дозалық жүктемесін төмендету бойынша әдістерді әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : 1) Радиоэкологические исследования: 2) Количественные и качественные лабораторные анализы проб объектов окружающей среды будут проведены на базе аккредитованной согласно требованиям международного стандарта ИСО/МЭК 17025 испытательной лаборатории радиохимии и радиоспектрометрии Научно-исследовательского института радиобиологии и радиационной защиты НАО «МУА». 3) В ходе реализации проекта будут анализированы ретроспективные данные по радиационной обстановке территорий населенных пунктов за последнее 5 лет по радиоактивному загрязнению окружающей среды в уранодобывающих регионах. Для получения достоверных данных будут применены статистические методы анализа: корреляционный анализ, регрессионный анализ, дисперсионный анализ. 4) Результаты исследований будут опубликованы в рейтинговых зарубежных журналах с непременной ссылкой на Проект с указанием его номера.

Методы исследования (на казахском) : 1) Радиоэкологиялық зерттеулер: 2) Қоршаған орта объектілері сынамаларының сандық және сапалық зертханалық талдаулары ИСО/МЭК 17025 халықаралық стандартының талаптарына сәйкес аккредиттелген «МБА» КЕАҚ Радиобиология және радиациялық қорғау ғылыми-зерттеу институтының радиохимия және радиоспектрометрия сынақ зертханасының базасында жүргізілетін болады. 3) Жобаны іске асыру барысында уран өндіретін өңірлердегі қоршаған ортаның радиоактивті ластануы бойынша соңғы 5 жылдағы елді мекендер аумақтарының радиациялық жағдайы бойынша ретроспективті деректер талданатын болады. Шынайы деректер алу үшін талдаудың статистикалық әдістері қолданылады: корреляциялық талдау, регрессиялық талдау, дисперсиялық талдау. 4) Зерттеулердің нәтижелері Жобаға оның нөмірін көрсете отырып, сөзсіз сілтеме жасай отырып, шетелдік рейтингтік журналдарда жарияланатын болады.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе проведённого исследования впервые дана комплексная оценка внутреннего облучения населения за счёт поступления радона с питьевой водой в трёх населённых пунктах северного региона Казахстана Аксу, Заводской и Саумалколь. Установлено, что концентрация радона в подземных источниках воды варьирует от 38 до 625 Бк/л, при этом максимальные значения зафиксированы в Саумалколе, расположенном вблизи уранодобывающих объектов. Расчёт годовых эффективных доз показал, что для данного населённого пункта доза достигает 300–1 600 мкЗв/год, что превышает ориентир ВОЗ (100 мкЗв/год). Научная новизна работы заключается в сопоставлении результатов расчётов доз по двум международным моделям — ICRP 137 и UNSCEAR 2000, что позволило выявить диапазон возможных оценок радиационного риска. Впервые для региона показано, что радон из питьевой воды может существенно влиять на радиационную обстановку внутри помещений, формируя суммарную дозу до 5–20 мЗв/год. Результаты могут служить основой для разработки региональных программ радиационной безопасности и водной рекультивации.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеу барысында алғаш рет Қазақстанның солтүстік өңірінің Ақсу, Заводской және Саумалкөл үш елді мекеніне ауыз суы бар радонның түсуі есебінен халықтың ішкі сәулеленуіне кешенді баға берілді. Жер асты су көздеріндегі радонның шоғырлануы 38-ден 625 Бк/л дейін өзгеретіні анықталды, бұл ретте ең жоғары мәндер уран өндіретін объектілерге жақын орналасқан Саумалкөлде тіркелген. Жылдық тиімді дозаларды есептеу көрсеткендей, бұл елді мекен үшін доза 300-1 600 мкЗв/жыл жетеді, бұл ДДҰ бағдарынан асып түседі (100 мкЗв/жыл). Жұмыстың ғылыми жаңалығы екі халықаралық модель - ICRP 137 және UNSCEAR 2000 бойынша дозаларды есептеу нәтижелерін салыстыру болып табылады, бұл радиациялық тәуекелді ықтимал бағалау ауқымын анықтауға мүмкіндік берді. Аймақ үшін алғаш рет ауыз судан алынған радон жылына 5-20 мЗв-қа дейінгі жиынтық дозаны қалыптастыра отырып, үй-жайлардың ішіндегі радиациялық жағдайға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екендігі көрсетілді. Нәтижелер радиациялық қауіпсіздік пен суды қалпына келтірудің өңірлік бағдарламаларын әзірлеу үшін негіз бола алады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели: Были проведены 2 командировочных поездок, где были проведены отбор проб объектов окружающей среды и воды на содержание радона в воде, а также проведен анализ результатов измерений и ретроспективных данных. Было исследовано 18 проб воды на содержание радона, было проведено исследование мощности амбиентной эквивалетной дозы на территории водоемов 18 точек, а также проведена пешеходная гамма-съемка.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негiзгi конструктивтiк және техникалық-экономикалық көрсеткiштер: 2 iссапар сапарлары өткiзiлдi, онда қоршаған орта объектiлерi мен судың сынамаларын судағы радонның құрамына iрiктеу жүргiзiлдi, сондай-ақ өлшеу нәтижелерi мен ретроспективтiк деректерге талдау жүргiзiлдi. Радонның құрамына 18 су сынамасы зерттелді, су қоймалары аумағында 18 нүктеде амбиенттік эквивалентті доза қуатына зерттеу жүргізілді, сондай-ақ жаяу жүргіншілерге гамма-түсірілім жүргізілді.

Level of implementation (in Russian) : Опубликованы научные статьи в базе Springer Nature в рецензируемом журнале Environmental Science and Pollution Research по теме "Preliminary studies of the water contamination in settlements located near the uranium mining territory in Northern Kazakhstan"; Water, Air and Soil Pollution Journal по теме "Assessment of Radon Concentration in Groundwater and Ingestion Dose in Settlements Located Near Uranium Mining-Affected Areas"

Level of implementation (in Kazakh) : Springer Nature базасында «Preliminary studies of the water contamination in settlements located near the uranium mining territory in Northern Kazakhstan» тақырыбында рецензияланатын Environmental Science and Pollution Research журналында ғылыми мақалалар жарияланды; Water, Air and Soil Pollution Journal по теме "Assessment of Radon Concentration in Groundwater and Ingestion Dose in Settlements Located Near Uranium Mining-Affected Areas"

Efficiency (in Russian) : реализация научного проекта положительно скажется на вопросах экологии, радиационной безопасности населения, что позволит в свою очередь минимизировать радиационный риск.

Efficiency (in Kazakh) : ғылыми жобаны жүзеге асыру экологиялық мәселелерге және халықтың радиациялық қауіпсіздігіне оң әсер етеді, бұл өз кезегінде радиациялық тәуекелді барынша азайтуға мүмкіндік береді

Field of application (in Russian) : Результаты, полученные в ходе выполнения данного проекта, будут использованы: - для разработки систем мероприятий по снижению риска облучения населения, проживающих на уранодобывающих территориях; - для улучшения способов прогнозирования состояния окружающей среды и предотвращения ее загрязнения; - для проведения систематических исследований концентрации радона в подземных водах и радиоэкологическое просвещение населения, использующего для питья воду, не соответствующую нормам радиационной безопасности.

Field of application (in Kazakh) : Жоба нәтижелерін қолдану аясы: Осы жобаны орындау барысында алынған нәтижелер пайдаланылатын болады: - уран өндіретін аумақтарда тұратын халықтың сәулелену қаупін азайту жөніндегі іс-шаралар жүйесін әзірлеу үшін; - қоршаған ортаның жай-күйін болжау және оның ластануын болдырмау тәсілдерін жақсарту үшін; - жер асты суларындағы радон концентрациясына жүйелі зерттеулер жүргізу және радиациялық қауіпсіздік нормаларына сәйкес келмейтін суды ішуге пайдаланатын халыққа радиоэкологиялық білім беру.