The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являются координационные комплексные органические соединения иода с аминокислотами - йодид α,α'-диамино-β,β'-дифенилпропионовой кислоты и ди-((2S)-2-амино-3-(1H-индол-3-ил)пропионат)-дигидротетра-йодид, а также карбонизованные природные органические сорбенты на основе остатков растительного сырья – опилки, рисовая шелуха, солома и др.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектілері йодтың амин қышқылдарымен координациялық комплексті органикалық қосылыстары - α,α'-диамино-β,β'-дифенилпропион қышқылы йодиді және ди-((2S)-2-амино-3-(1Н-индол-3-ил) пропионат)- дигидротетраиодиді, сонымен қатар өсімдік қалдықтары негізіндегі көміртекті табиғи органикалық сорбенттер – ағаш үгінділері, күріш қабығы, сабан және т.б.

Aim of work (in Russian) : Целью исследований является разработка комплексных иод-координационных биоразлагаемых удобрений на основе природных сорбентов с моделированными свойствами для повышения плодородности почвы, повышения урожайности и получения, обогащенного йодом сельскохозяйственных продуктов.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеудің мақсаты топырақ құнарлығын арттыру, өнімділікті арттыру және йодпен байытылған ауыл шаруашылығы өнімдерін алу үшін табиғи сорбенттер негізінде кешенді йодты биоыдырайтын тыңайтқыштарды жасау болып табылады

Методы исследования (на русском) : Методология работ включает: дизайн работ in silico; физико-химические, биохимические, микробиологические методы, методы исследования коллоидно-дисперсионных сред – иммобилизация веществ, адсорбционные методы, методы исследования пористых веществ, а также, специфические диагностические и инструментальные диагностические методы: БЭТ-сорбционный метод, ИК-, УФ-спектроскопия, ДСК, СЭМ, иодометрическиое титрование, потенциометрическое титрование, EDAX

Методы исследования (на казахском) : Жұмыс әдістемесі мыналарды қамтиды: in silico жұмысының дизайны; физика-химиялық, биохимиялық, микробиологиялық әдістер, коллоидты-дисперсиялық ортаны зерттеу әдістері-заттарды иммобилизациялау, адсорбциялық әдістер, кеуекті заттарды зерттеу әдістері, сондай-ақ арнайы диагностикалық және аспаптық диагностикалық әдістер: БЭТ-сорбциялық әдіс, ИҚ -, УК-спектроскопия, ДСК, СЭМ, йодометриялық титрлеу, потенциометриялық титрлеу, EDAX

Obtained results and novelty (in Russian) : 1. Были выбраны иодкоординационные активные и определены их физико-химические свойства. 2. Были изучены физико-химические, технологические свойства природных сорбентов. 3. Проведена предварительная оценка безопасности и эффективности иодсодержащих субстанций. Определены цитотоксичность, острая токсичность, антимикробная активность in vitro, антивирусная активность. 4. Исследованы методы иммобилизации координационной субстанции на природный сорбент и подобраны оптимальные режимы иммобилизации субстанции на сорбент. 5. Изготовлены образцы удобрений в лабораторных условиях. Полученные гранулы удобрений тестировали на антимикробную и антивирусную активность. 6. Исследована безопасность комплексного удобрения на основе биоразлагаемых сорбентов. Определена цитотоксичность, острая токсичность, антимикробная активность, антивирусная активность удобрений. 7. Разработан техпроцесс изготовления комплексного удобрения на основе биоразлогаемых сорбентов и выполнено масштабирование. 8. Было произведено опытно-промышленная партия иодсодержащего комплексного удобрения в количестве 100 кг. 9. Изучена кинетика высвобождения иодсодержащего компонента из комплексного удобрения. 10. Применение удобрений способствовало значительному увеличению листовой биомассы петрушки. 11. PPI также, как и TTDI приводит к значительному увеличению содержания азота, а азот усиливает урожайность растений.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1. Иодкординациялық белсенді заттар таңдалды және физика-химиялық қасиеттері анықталды. 2. Табиғи сорбенттердің физ-химиялық, технологиялық қасиеттері зерттелді. 3. Құрамында йод бар субстанциялардың қауіпсіздігі мен тиімділігіне алдын ала бағалау жүргізілді. Цитоуыттылық, жедел уыттылық, микробқа қарсы белсенділік, вирусқа қарсы белсенділік анықталды. 4. Табиғи сорбентке субстанцияны иммобилизациялаудың шарттары мен оңтайлы режимдері таңдалды. 5. Зертханалық жағдайда тыңайтқыштардың үлгілері жасалды және микробқа қарсы және вирусқа қарсы белсенділікке тексерілді. 6. Иод бар кешенді тыңайтқыштың қауіпсіздігі зерттелді. Цитоуыттылық, жедел уыттылық, микробқа қарсы белсенділік, тыңайтқыштардың антивирустық белсенділігі анықталды. 7. Биологиялық ыдырайтын сорбенттер негізінде құрамында йод бар кешенді тыңайтқыш өндірудің технологиялық процесі әзірленді және масштабтау жүргізілді. 8. 100 кг мөлшерінде күріш қабығы, қарағай үгіндісі, өрік дәндері, қамыс сабағы негізінде кешенді тыңайтқыштың тәжірибелік-өнеркәсіптік партиясы өндірілді. 9. Кешенді тыңайтқыштан йод бар компоненттің босату кинетикасы зерттелді. 10. Тыңайтқыштарды қолдану жапырақ биомассасының айтарлықтай өсуіне ықпал етті. 11. Тыңайтқыштар азоттың айтарлықтай өсуіне әкелді, ал азот фотосинтезге және жалпы өміршеңдікке қажетті өсімдік өнімділігін арттырды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Идея может легко масштабироваться и тиражироваться в другие страны без необходимости значительного переосмысления и корректировки. В основе идеи лежит принцип универсальности. Иодсодержащая субстанция и сорбент были выбраны исходя из соображений доступности и дешевизны.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Идеяны айтарлықтай қайта қарауды және түзетуді қажет етпестен басқа елдерге оңай масштабтауға және қайталауға болады. Идеяның негізінде әмбебаптық принципі жатыр. Құрамында йод бар зат пен сорбент қол жетімділік пен арзандыққа байланысты таңдалды.

Level of implementation (in Russian) : Произведены опытно-промышленные образцы удобрений на основе биоугля полученных карбонизацией растительного сырья из абрикосовой косточки, рисовой шелухи, скорлупы грецкого ореха, стебля тростника в объеме 100 кг с сорбированными иодорганическими координационными соединениями.

Level of implementation (in Kazakh) : 100 кг көлемінде сорбцияланған иодорганикалық координациялық қосылыстары бар өрік тұқымынан, күріш қабығынан, жаңғақ қабығынан, қамыс сабағынан алынған өсімдік шикізатын карбонизациялау арқылы алынған биокөмір негізіндегі тыңайтқыштардың өндірістік-тәжірибелік үлгілері өндірілді.

Efficiency (in Russian) : В краткосрочной перспективе позволит охватить население в 1,13 млн. человек обогащенной иодом продукцией. В среднесрочной перспективе – до 1,95 млн человек, т.е. население Алматинского региона страны. В долгосрочной перспективе под положительным влиянием возможно охватить всё население Республики Казахстан.

Efficiency (in Kazakh) : Қысқа мерзімді перспективада халықты йодпен байытылған өніммен 1,13 млн. адам қамтуға мүмкіндік береді. Орта мерзімді перспективада-1,95 млн адамға дейін, яғни еліміздің Алматы өңірінің халқы. Ұзақ мерзімді перспективада оң ықпалмен Қазақстан Республикасының барлық халқын қамтуға болады.

Field of application (in Russian) : Применения ожидаются в области химической технологии производства удобрений, сельского хозяйства, экологии

Field of application (in Kazakh) : Тыңайтқыштар өндірісінің химиялық технологиясы, ауыл шаруашылығы, экология саласында қолдану күтілуде