The object of research, development or design (in Russian) : Объекты исследования: ACLSV, ASPV, ASGV, ApMV, GVA, GFLV, GLRV, GRBD, PPV, PLRV, PVX, PVY, Monilinia fructigena, Venturia inaequalis, Phytophthora infestans.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектілері: ACLSV, ASPV, ASGV, ApMV, GVA, GFLV, GLRV, GRBD, PPV, PLRV, PVX, PVY, Monilinia fructigena, Venturia inaequalis, Phytophthora infestans.

Aim of work (in Russian) : Цель работы: сбор растительного материала образцов яблони, винограда и картофеля, для обнаружения вирусов, включая ACLSV, ASPV, ASGV, ApMV, GVA, GFLV, GLRV, GRBD, PPV, PLRV, PVX, PVY, грибов Monilinia spp, Venturia inaequalis и оомицета Phytophthora infestans; разработка и синтез кандидатных gRNA для селективной детекции фитопатогенов; разработка и клонирование синтетических контрольных последовательностей патогенов; оптимизация и валидация протоколов детекции патогенов и использованием эндонуклеаз Cas12 и Cas13a.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты: ACLSV, ASPV, ASGV, ApMV, GVA, GFLV, GLRV, GRBD, PPV, PLRV, PVX, PVY вирустарын, Monilinia spp, Venturia inaequalis саңырауқұлақтарын және Phytophthora infestans оомицетын қоса алғанда анықтау үшін алма, жүзім және картоп үлгілерінен өсімдік материалын жинау; фитопатогендерді селективті анықтау үшін кандидаттық гРНҚ әзірлеу және синтездеу; синтетикалық патогенді бақылау ретін әзірлеу және клондау; Cas12 және Cas13a эндонуклеазаларының көмегімен патогенді анықтау хаттамаларын оңтайландыру және валидациялау.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования: выделение ДНК и РНК из растительного материала; обратная транскрипция; ПЦР; компьютерный анализ последовательностей; множественное выравнивание последовательностей; поиск в базах данных; клонирование последовательностей; трансформация бактерий; детекция флюоресценции.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері: өсімдік материалынан ДНҚ және РНҚ оқшаулау; кері транскрипция; ПТР; Сэнгер секвенирлеу; жоғары өнімді РНҚ секвенирлеу; тізбектін компьютерлік талдауы; бірнеше ретті теңестіру; мәліметтер базасында іздеу; тізбектін клондау; бактериялық трансформация; флуоресценцияны анықтау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Результаты работы и их новизна: проведен сбор и собрана коллекция изолятов вирусных и грибоподобных патогенов яблони, винограда и картофеля; разработана и клонирована коллекция синтетических контрольных последовательностей вирусов; проведена оптимизация и первичная валидация систем тестирования фитопатогенов на основе эндонуклеаз Cas12, Cas13a.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жұмыстың нәтижелері және ғылыми жаңалығы: алма, жүзім және картоптың вирустық және саңырауқұлақ тәрізді қоздырғыштарының изоляттарының коллекциясы жиналды және жинақталды; синтетикалық вируспен күресу реттілігінің жинағы әзірленді және клондалады; Cas12 және Cas13a эндонуклеазалары негізінде фитопатогенді сынау жүйелерін оңтайландыру және бастапқы валидациялау жүргізілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели: разработка, апробация и валидация новых генетических систем для высокочувствительной детекции экономически важных фитопатогенов позволит увеличить эффективность сельского хозяйства, а также внесет вклад в изучение распространения и эволюции патогенов в приложении к борьбе с болезнями растений.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негізгі жобалық және техникалық-экономикалық көрсеткіштер: экономикалық маңызды өсімдік қоздырғыштарын жоғары сезімталдықпен анықтауға арналған жаңа генетикалық жүйелерді әзірлеу, сынау және валидациялау ауыл шаруашылығының тиімділігін арттырады, өсімдіктер ауруларымен күресуімен қатар патогендердің таралуы мен эволюциясын қолдану кезінде зерттеуге ықпал етеді.

Level of implementation (in Russian) : Потенциал использования разработок проекта в научной и прикладной сфере очень высокий. Разработанные конструкции могут быть использованы в диагностике инфекций растений картофеля, яблни, винограда и сливы и предотвращении их дальнейшего распространения. Контроль над болезнями растений является одним из самых эффективных методов повышения урожайности сельскохозяйственных культур. Были получены патенты, которые могут быть использованы лабораториями для детекции патогенов.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның ғылыми және қолданбалы салалардағы әзірлемелерін пайдалану әлеуеті өте жоғары. Әзірленген конструкциялар картоп, алма, жүзім және алхоры өсімдіктерінің инфекцияларын диагностикалау және олардың одан әрі таралуын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін. Өсімдік ауруларын бақылау ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттырудың ең тиімді әдістерінің бірі болып табылады. Патогендерді анықтау мақсатында зертханаларда қолдануға болатын патенттер алынды.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проведённых исследований подтверждается успешным выполнением всех запланированных этапов и получением значимых научных и прикладных результатов. Разработанные конструкции направляющих РНК продемонстрировали высокий потенциал для создания инновационных систем детекции патогенов сельскохозяйственных культур. Новые системы детекции на основе технологии CRISPR/Cas продемонстрировали более высокую чувствительность по сравнению с классическими методами. В отличие от ПЦР, данные системы эффективно обнаруживали патогены даже в образцах с высокими степенями разведения, где амплификация ДНК стандартными методами была невозможна. Это подтверждает высокий потенциал разработанных CRISPR/Cas-систем для ранней диагностики фитопатогенов. Полученные результаты формируют научную основу для разработки новых подходов к диагностике и мониторингу опасных заболеваний сельскохозяйственных растений.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің тиімділігі барлық жоспарланған кезеңдердің табысты орындалуымен және маңызды ғылыми әрі қолданбалы нәтижелердің алынуымен дәлелденді. Әзірленген бағыттаушы РНҚ конструкциялары ауыл шаруашылығы дақылдарының патогендерін анықтаудың инновациялық жүйелерін құру үшін жоғары әлеует көрсетті. CRISPR/Cas технологиясы негізіндегі жаңа детекция жүйелері классикалық әдістермен салыстырғанда анағұрлым жоғары сезімталдық танытты. ПТР әдісінен айырмашылығы, бұл жүйелер ДНҚ амплификациясы стандартты әдістермен мүмкін болмаған жағдайда да жоғары дәрежеде сұйылтылған сынамаларда патогендерді тиімді анықтай алды. Бұл әзірленген CRISPR/Cas жүйелерінің фитопатогендерді ерте диагностикалау үшін жоғары әлеуетке ие екенін дәлелдейді. Алынған нәтижелер ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің қауіпті ауруларын диагностикалау мен мониторингтеудің жаңа тәсілдерін әзірлеуге ғылыми негіз қалайды.

Field of application (in Russian) : Область применения результатов: растениеводство, фитопатология, молекулярная биология, защита растений.

Field of application (in Kazakh) : Нәтижелерді қолдану аясы: өсімдік шаруашылығы, фитопатология, молекулалық биология, өсімдіктерді қорғау.