The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются местные и импортные породы мясного и молочного крупного рогатого скота и овец различного направления продуктивности; природные популяции перспективных растений Казахстана, полифенольные комплексы, полученные из растений.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектісі – өнімділігі әртүрлі бағыттағы етті және сүтті ірі қара мал мен қойдың жергілікті және импорттық тұқымдары; Қазақстанның перспективті өсімдіктерінің табиғи популяциялары, өсімдіктерден алынған полифенолды комплекстер.

Aim of work (in Russian) : Целью Программы является разработать инновационные способы повышения продуктивности крупного и мелкого рогатого скота и оценить их заболеваемость с использованием современных физиолого-генетических подходов для снижения экономических рисков.

Aim of work (in Kazakh) : Бағдарламаның мақсаты – экономикалық тәуекелдерді азайту үшін заманауи физиологиялық және генетикалық тәсілдерді пайдалана отырып, ірі қара және ұсақ малдардың өнімділігін арттырудың инновациялық әдістерін әзірлеу және олардың аурушаңдығын бағалау.

Методы исследования (на русском) : Зоотехнические, эпизоотологические, серологические, микробиологические, молекулярно-генетические, биохимические, цитогенетические, физиологические и биотехнологические.

Методы исследования (на казахском) : Зоотехникалық, эпизоотологиялық, серологиялық, микробиологиялық, молекулалық-генетикалық, биохимиялық, цитогенетикалық, физиологиялық және биотехнологиялық әдістер.

Obtained results and novelty (in Russian) : Осуществлены экспедиции в 18 животноводческих хозяйств 6 областей. Собран биоматериал: 351 проба от мясного, 465 от молочного скота, 80 от молодняка КРС и 354 от овец. Измерены промеры, определена живая масса, удой и жирность молока. Выполнено SNP-генотипирование 288 КРС и 288 МРС с использованием микрочипов Illumina. Установлены региональные особенности заболеваемости: у КРС преобладали инфекционные (31,2%) и неинфекционные (29,7%) болезни, у овец – паразитарные инвазии (33,1%). В Алматинской области выявлены инфекционный ринотрахеит (16,3%) и мастит (28,4%), в ВКО – бруцеллёз (18% ферм, смертность 12%), в Акмолинской – фасциолёз (21,3%), в Жамбылской – кетоз (19,8%) и энтеротоксемия (смертность 68±7%). Анализ показал, что вакцинация против ящура, сибирской язвы и ЭМКАР не влияет на метаболизм и минеральный обмен КРС. Повышение гуморального иммунитета отмечено после вакцинации против сибирской язвы. Цитогенетический анализ выявил повышение микроядер после вакцинации против ящура и ЭМКАР. Экспериментальная кормовая добавка на овцах дегересской породы не оказала токсического действия, способствовала росту ферментативной активности и уровня белка. Наибольший лечебный эффект показала комбинация антрахинон-флавоноидного комплекса Rh. cordatum с углеводами. Запланированный на 2025 год объём работ выполнен в полном объёме.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу іссапары 6 облыстың 18 мал шаруашылығы қожалықтарын қамтыды. Биоматериал: 351 етті ірі қара малдан (ауру және сау жануарлардан), 465 – сүтті ірі қара малдан, сондай-ақ 80 бас жас малдан және 354 бас қойдан жиналды. Жануарлардың өлшемдік көрсеткіштері анықталып, тірі салмағы өлшенді, сүтті малдарда тәуліктік орташа сүт өнімділігі мен сүттің майлылығы анықталды. Illumina микрочиптері негізінде 288 ірі қара мен 288 ұсақ малдың SNP-генотиптеуі орындалды. Аурушандықтың аймақтық ерекшеліктері анықталды: ірі қарада жұқпалы (31,2%) және жұқпалы емес (29,7%) аурулар басым болды, ал қойларда – паразиттік инвазиялар (33,1%). Алматы облысында инфекциялық ринотрахеит (16,3%) және мастит (28,4%), ШҚО-да – бруцеллёз (фермалардың 18%-ында, өлім-жітім 12%), Ақмола облысында – фасциолёз (21,3%), Жамбыл облысында – кетоз (19,8%) және энтеротоксемия (өлім-жітім 68±7%) анықталды. Талдау нәтижесі бойынша, аусылға, сібір жарасына және ЭМКАРға қарсы егулер ірі қара малдың зат алмасуы мен минералдық теңгеріміне әсер етпейтіні анықталды. Гуморальды иммунитеттің жоғарылауы тек сібір жарасына қарсы егуден кейін байқалды. Цитогенетикалық талдау аусыл және ЭМКАРға қарсы вакцинациядан кейін микроядролардың артуын көрсетті. Дегерес тұқымды қойларда сынақтық жемдік қоспа уытты әсер көрсетпеді, ферменттік белсенділіктің және ақуыз деңгейінің жоғарылауына ықпал етті. Ең жоғары емдік әсер Rh. cordatum негізіндегі антрахинон-флавоноидты кешенді көмірсулармен біріктіріп қолданғанда байқалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Продуктивность животных: среднесуточный удой у молочного скота; живая масса у мясного скота и овец; устойчивость к заболеваниям. Генетическое разнообразие и изменчивость; результаты широкогеномного SNP-типирования и анализа гаплотипов. Инновационные методы: широкогеномное SNP-типирование и генетический анализ с использованием микрочипов; разработка и внедрение новых биотехнологических методов для улучшения продуктивности и здоровья животных.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жануарлардың өнімділігі: сүтті малдың орташа тәуліктік сауымы; етті мал мен қойлардың тірі салмағы; ауруларға төзімділігі. Генетикалық әртүрлілік және өзгергіштік: әртүрлі ірі қара және ұсақ мал тұқымдарының генетикалық әртүрлілігін бағалау; ауруларға генетикалық бейімділікті анықтау; кең геномдық SNP-типтеу және гаплотиптер талдауының нәтижелері. Инновациялық әдістер: кең геномдық SNP-типтеу және микрочиптер қолдану арқылы генетикалық талдау; жануарлардың өнімділігі мен денсаулығын жақсарту үшін жаңа биотехнологиялық әдістерді әзірлеу және енгізу.

Level of implementation (in Russian) : нет

Level of implementation (in Kazakh) : жоқ

Efficiency (in Russian) : Снижение экономических рисков благодаря использованию генетически устойчивых и высокопродуктивных животных. Оценка влияния генетических предрасположенностей на общие затраты на лечение и профилактику заболеваний. Разработка биологически активных добавок для повышения продуктивности и улучшения здоровья животных.

Efficiency (in Kazakh) : Генетикалық тұрғыдан тұрақты және жоғары өнімді жануарларды қолдану арқылы экономикалық тәуекелдерді азайту. Ауруларды емдеу мен алдын алудың жалпы шығындарына генетикалық бейімділіктің әсерін бағалау. Жануарлардың өнімділігін арттыру және денсаулығын жақсарту үшін биологиялық белсенді қоспаларды әзірлеу.

Field of application (in Russian) : Ветеринария, государственные и частные ветеринарные структуры, животноводческие хозяйства, научно-исследовательские учреждения ветеринарного профиля.

Field of application (in Kazakh) : Ветеринария, мемлекеттік және жеке ветеринариялық құрылымдар, мал шаруашылығы кәсіпорындары, ветеринарлық профильдегі ғылыми-зерттеу мекемелері.