The object of research, development or design (in Russian) : Территория, жилые и административные здания села Аксу Акмолинской области, которое находится вблизи хранилища радиоактивных отходов, сел Саумалколь и Арыкбалык, проживающее в зоне влияния законсервированных урановых рудников Северного Казахстана. Школьники средней школы поселка Аксу и населения поселка Аксу Акмолинской области и Саумалколь Северо-Казахстанской области.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Ақмола облысындағы радиоактивті қалдықтар қоймасына жақын орналасқан Аксу ауылының аумағы, тұрғын және әкімшілік ғимараттары, сондай-ақ Солтүстік Қазақстандағы консервацияланған уран кеніштерінің әсер ету аймағында орналасқан Саумалкөл және Арықбалық ауылдары. Ақмола облысы Аксу ауылының орта мектебі оқушылары мен Аксу ауылының тұрғындары, сондай-ақ Солтүстік Қазақстан облысы Саумалкөл ауылының тұрғындары.

Aim of work (in Russian) : Исследовать влияние природных и техногенных радиационных факторов на формирование опухолевых и неопухолевых бронхо-легочных заболеваний у населения Северного Казахстана на основе молекулярно-генетического анализа

Aim of work (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстан тұрғындарындағы ісікті және ісіксіз бронхо-өкпе ауруларының қалыптасуына табиғи және техногендік радиациялық факторлардың әсерін молекулалық-генетикалық талдау негізінде зерттеу.

Методы исследования (на русском) : радиологические, дозиметрические, аналитические, эпидемиологические, медико-биологические, генетические

Методы исследования (на казахском) : радиологические, дозиметрические, аналитические, эпидемиологические, медико-биологические, генетические

Obtained results and novelty (in Russian) : Мощности амбиента эквивалентной дозы и эквивалентной гамма-излучения в населенных пукнтах Саумалколь, Арыкбалык и Аксу варьировала 0,09 до 1,69 мкЗв/ч. По результатам измерения объемной активности радона в жилых домах в населенных пунктов объемная активность радона варьировала от 63 Бк/м3 до 3036 Бк/м3. В образцах почвы п. Арыкбалык 226Ra варьирует от 16,3±3,53 Бк/кг до 98,03±11,8 Бк/кг, 232Th от 26,4±3,86 до 166±17,4 Бк/кг, 40K от 616±113,6 до 937,6±153 Бк/кг. В питьевой воде в колодцах п. Акрыкбалык, где результаты варьируется от 17±5 Бк/л до 455±136 Бк/л. По результатам измерения объемной активности радона в жилых домах основной и контрольных групп вероятная доза населения в населенных пукнтах Саумалколь, Есиль, Атабасар, Бурабай, Макинск, Аксу вероятная доза колеблеся от 0,62 до 3,34 мЗв. Средний уровень заболеваемости болезнями органов дыхания в Акмолинской области в 2019–2023 гг. составил 13 013,8 на 100 тыс. населения, что на 1,3 раза ниже, чем в среднем по Республике Казахстан (17 350,92). Среди респираторной патологии были проанализированы хронический бронхит неуточнённый/эмфизема и бронхиальная астма. У подростков уровень заболеваемости астмой оказался на 42% выше, чем в среднем по РК. В селе Саумалколь было зарегистрировано 50 новых случаев рака лёгкого при 99 430 человеко-лет наблюдения. Среднегодовой уровень заболеваемости составил 41,2 на 100 тыс. населения, что в два раза выше среднереспубликанского показателя (20,2).

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Саумалкөл, Арықбалық және Ақсу елді мекендеріндегі гамма-сәулеленудің амбиенттік эквиваленттік дозасының қуаты 0,09–1,69 мкЗв/сағ аралығында өзгерді. Тұрғын үйлердегі радонның көлемдік белсенділігі 63–3036 Бк/м³ аралығында анықталды. Арықбалық ауылындағы топырақ үлгілерінде ^226Ra мөлшері 16,3±3,53–98,03±11,8 Бк/кг, ^232Th – 26,4±3,86–166±17,4 Бк/кг, ал ^40K – 616±113,6–937,6±153 Бк/кг аралығында болды. Арықбалық ауылындағы ауызсу құдықтарында радон концентрациясы 17±5–455±136 Бк/л аралығында өзгерді. Негізгі және бақылау топтарының тұрғын үйлеріндегі радонның көлемдік белсенділігі нәтижесінде халықтың ықтимал жылдық сәулелену дозасы Саумалкөл, Есіл, Атбасар, Бурабай, Макинск және Ақсу елді мекендерінде 0,62–3,34 мЗв аралығында ауытқыды. 2019–2023 жылдары Ақмола облысында тыныс алу органдары ауруларының орташа деңгейі 100 мың тұрғынға шаққанда 13 013,8 жағдайды құрады, бұл Қазақстан Республикасы бойынша орташа көрсеткіштен (17 350,92) 1,3 есе төмен. Респираторлық патологиялар ішінде созылмалы бронхит (анықталмаған түрі)/эмфизема және бронхиалды астма талданды. Жасөспірімдер арасындағы бронхиалды астма аурушаңдығы Қазақстандағы орташа көрсеткіштен 42% жоғары болды. Саумалкөл ауылында 99 430 адам-жыл бақылау кезеңінде өкпе обырының 50 жаңа жағдайы тіркелді. Орташа жылдық аурушаңдық деңгейі 100 мың тұрғынға шаққанда 41,2 жағдайды құрап, республикалық орташа көрсеткіштен (20,2) екі есе жоғары болды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В рамках экспедиционных выездов в населенных пунктах Аксу и Саумалколь, Арыкбалык были отобраны 14 проб почвы и 21 проб воды на содержания радионуклидов. Измерены мощность амбиентной эквивалента дозы – 56 точки, ЭРОА радона – 29 точки, измерение объемной активности радона с пассивными детекторами – 75 измерении. В Испытательной лаборатории радиохимии и радиоспектрометрии проводится пробоподготовка отобранных проб.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Экспедициялық сапарлар аясында Аксу және Саумалкөл, Арықбалық елді мекендерінде радионуклидтердің құрамын анықтау үшін 14 топырақ және 21 су үлгісі алынды. Амбиентті эквивалентті доза қуатын өлшеу бойынша – 56 нуктеде, радонның эквивалентті тепе-тең белсенділігі бойынша 29 нүктеде, радонным көлемді белсенділігін пассивті детекторлармен өлшеу 75 өлшеу жүргізілді. Радиохимия және радиоспектрометрия сынақ зертханасында алынған үлгілерді дайындау жұмыстары жүргізілуде.

Level of implementation (in Russian) : По результатам исследования территории населённых пунктов и за СЗЗ законсервированных урановых месторождении в 2025 году опубликованы 4 статьи в индексируемых журналах в наукометрических базах Web of Science и Scopus с квартилем Q1-Q2, а также по результатам лабораторных анализов и эпидемиологических исследовании будут подготовлены статьи.

Level of implementation (in Kazakh) : Елді мекендердің аумағын және консервацияланған уран кен орындарының санитарлық-қорғау аймағын зерттеу нәтижелері бойынша 2025 жылы квартилі Q1-Q2 болатын Web of Science и Scopus ғылымиметрикалық базаларында индексацияланатын журналдарда 4 мақала жарияланды, сондай-ақ зертханалық талдаулар мен эпидемиологиялық зерттеулер нәтижелері бойынша мақалалар дайындалады.

Efficiency (in Russian) : Радиоэкологическое исследование лежит в основе рекомендации для выбора земельных участков и наблюдения за концентрацией радона при строительстве жилых домов и школ в неблагополучных по радону населенных пунктах, молекулярно-генетическое исследование позволит выявить биомаркеры, которые могут указать на риск развития рака легкого и неопухолевых бронхо-легочных заболеваний, биомаркеры воспалительной активности у школьников помогут ранней диагностике ХОБЛ, бронхиальной астмы и других хронических заболеваний легких у проживающих в неблагополучных по радоновой безопасности населенных пунктах

Efficiency (in Kazakh) : Радиоэкологиялық зерттеу тұрғын үйлер мен мектептерді салу кезінде радон қауіптілігі жоғары елді мекендерде жер учаскелерін таңдау және радон концентрациясын бақылау бойынша ұсыныстардың негізін құрайды. Молекулалық-генетикалық зерттеу өкпе обыры мен ісіксіз бронх-өкпе ауруларының даму қаупін көрсететін биомаркерлерді анықтауға мүмкіндік береді. Мектеп оқушыларының қабыну белсенділігінің биомаркерлері радон қаупі жоғары елді мекендерде тұратын адамдарда созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ХОБЛ), бронх демікпесі және басқа да созылмалы өкпе ауруларын ерте диагностикалауға көмектеседі.

Field of application (in Russian) : оршаған ортаны және денсаулық сақтауды қорғау. Алынған нәтижелердің негізгі тұтынушылары денсаулық сақтау саласының жауапты қызметкерлері, жер қойнауын пайдаланушылар, сондай-ақ иондаушы сәулелену көздерімен және өндірістердегі радиациялық қауіпсіздікпен айналысатын ғылыми және медициналық қызметкерлер мен басқа да мамандар қауымдастықтары болып табылады.

Field of application (in Kazakh) : Охрана окружающей среды и здравоохранения. Целевыми потребителями полученных результатов являются ответственные сотрудники здравоохранения, недропользователи, сообщества научных и медицинских работников и других специалистов, работающих с источниками ионизирующего излучения и радиационной безопасности на производствах.