The object of research, development or design (in Russian) : В качестве объектов научных прикладных исследований были взяты Верхнетобольское и Каратомарское водохранилища Костанайской области, расположенные на главной водной артерии области реке Тобол

The object of research, development or design (in Kazakh) : Ғылыми қолданбалы зерттеулер объектілері ретінде Облыстың Тобыл өзенінің басты су артериясында орналасқан Қостанай облысының жоғарғы Тобол және Қаратомар су қоймалары алынды

Aim of work (in Russian) : Создание системы оперативного мониторинга состояния водных ресурсов и экологического контроля гидротехнических инженерных сооружений Северного Казахстана с использованием современных геоинформационных и аналитических технологий с последующей разработкой рекомендаций по обеспечению безопасности сооружений и повышения уровня оперативности экологического мониторинга

Aim of work (in Kazakh) : Қазіргі заманғы геоақпараттық және талдамалық технологияларды пайдалана отырып су ресурстарының жай күйіне жедел мониторинг жүргізу және Солтүстік Қазақстанның гидротехникалық инженерлік құрылыстарына экологиялық бақылау жасау кейіннен құрылыстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және экологиялық мониторингтің жеделдік деңгейін арттыру жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу

Методы исследования (на русском) : Методы — полевые выборки воды, донных отложений и почв (≈80 объединённых проб), лабораторные химико-токсикологические и радиометрические анализы, статистические тесты стационарности и структурных разрывов (ADF, KPSS), корреляционно-регрессионное моделирование (R² 0,78–0,91), дистанционное зондирование Sentinel-2 (NDCI), батиметрия БПЛА/эхолотами, ГИС-обработка и интерактивная платформа для прогнозирования.

Методы исследования (на казахском) : Әдістер — су, түбiндегi шөгінділер мен топырақтың далалық іріктемелері (≈80 біріктірілген сынама), зертханалық, химиялық-токсикологиялық және радиометриялық талдаулар, стационарлық және құрылымдық үзілістерге арналған статистикалық сынақтар (ADF, KPSS), корреляциялық-регрессиялық модельдеу (R² 0,78–0,91), Sentinel-2 деректері бойынша қашықтан зондтау (NDCI), БПЛА/эхолот көмегімен батиметрия, ГИС өңдеу және болжауға арналған интерактивті платформа.

Obtained results and novelty (in Russian) : Выявлены структурные сдвиги климата и нестационарность минимального стока (сдвиги в 1980–1990-х гг.), установлена ключевая роль температуры зимой и осадков летом; воды в целом соответствуют ПДК по металлам, зафиксированы превышения по бромидам/йодидам и фенолу (III класс по фенолу); локальные очаги эвтрофикации (Chl-a до 140 μг/л) связаны с латеральными заливаемыми зонами и сельхозстоками; по донным и прибрежным почвам — накопления элементов в пределах нормативов, отдельные превышения марганца и локального цинка; проведено масштабное батиметрическое обновление (снижение площади и объёма Каратомара на 34,4% и 53,6% соответственно), создана база данных (>3000 измерений) и набор валидированных математических и информационных моделей.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Климаттың құрылымдық ауытқулары мен минималды ағынның стационар еместігі анықталды (1980–1990 жж. аралығындағы өзгерістер); қыстағы температура мен жазғы жауын-шашынның негізгі рөлі белгіленді; сулардың металлдар бойынша сапасы жалпы алғанда ШРК-ға сәйкес келеді, алайда бромидтер/йодидтер мен фенол бойынша асып кетулер тіркелді (фенол бойынша III класс); эвтрофикацияның жергілікті ошақтары (Chl-a 140 мкг/л-ге дейін) бүйірлік су басу аймақтарымен және ауыл шаруашылығы ағымдарымен байланысты; түбiндегi және жағалау топырақтарында элементтердің жиналуы норматив шегінде, кейбір учаскелерде марганец пен мырыштың жергілікті артық мөлшері байқалды; кең ауқымды батиметриялық жаңарту жүргізілді (Каратомар көлінің ауданы мен көлемі тиісінше 34,4% және 53,6%-ға азайды), 3000-нан астам өлшеуді қамтитын деректер базасы және расталған математикалық және ақпараттық модельдер жиынтығы құрылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Результаты программы обеспечит организацию и проведение комплексной оценки экологического состояния объектов водохранилищ ГТС, включая водные ресурсы, земли сельхозхозяйственного назначения, прилегающие к ГТС. Система оперативного контроля по расходу и объемам вод водохранилищ позволит избежать возникновения рисков затопления прилегающих районов и воздействия на дамбы ГТС. Комплексная оценка уровня остаточного ионизирующего излучения и содержания радионуклидов естественного и искусственного происхождения в водных ресурсах обеспечит создание оперативной системы контроля ионизирующих факторов, что принципиально важно для Костанайского региона, прилегающего к потенциально опасным радиоактивным объектам техногенного и природного характера, включая объекты атомной промышленности южноуральского региона России, урановые рудники центрального Казахстана, косвенное воздействие Семипалатинского полигона. Комплексное изучение гидрохимических показателей качества и токсичности вод водохранилищ позволит провести независимую оценку возможности использования в хозяйственных и питьевых целях с условием сезонных изменений. Комплексная оценка мероприятий по контролю параметров безопасности объектов ГТС позволит разработать более оперативные методы контроля с использованием современных высокотехнологичных систем

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бағдарламаның нәтижелері су ресурстарын, ГТҚ-ға іргелес ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді қоса алғанда, ГТҚ су қоймалары объектілерінің экологиялық жай-күйін кешенді бағалауды ұйымдастыруды және жүргізуді қамтамасыз етеді. Су қоймаларының су шығыны мен көлемі бойынша жедел бақылау жүйесі іргелес аудандарды су басу және ГТҚ бөгеттеріне әсер ету тәуекелдерінің туындауын болдырмауға мүмкіндік береді. Су ресурстарындағы қалдық иондаушы сәулелену деңгейін және табиғи және жасанды шыққан радионуклидтердің құрамын кешенді бағалау иондаушы факторларды бақылаудың жедел жүйесін құруды қамтамасыз етеді, бұл Ресейдің Оңтүстік Орал өңірінің атом өнеркәсібі объектілерін, Орталық Қазақстанның уран кеніштерін, Семей полигонының жанама әсерін қоса алғанда, техногендік және табиғи сипаттағы ықтимал қауіпті радиоактивті объектілерге іргелес Қостанай өңірі үшін түбегейлі маңызды. Су қоймалары суларының сапасы мен уыттылығының гидрохимиялық көрсеткіштерін кешенді зерделеу маусымдық өзгерістер шартымен шаруашылық және ауыз су мақсаттарында пайдалану мүмкіндігін тәуелсіз бағалауға мүмкіндік береді. ГТҚ объектілерінің қауіпсіздік параметрлерін бақылау жөніндегі іс-шараларды кешенді бағалау қазіргі заманғы жоғары технологиялық жүйелерді пайдалана отырып, бақылаудың неғұрлым жедел әдістерін әзірлеуге мүмкіндік береді

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Енгізілген жоқ

Efficiency (in Russian) : Накопление результатов экологического контроля вод и прилегающих земель ГТС позволит использовать данные для дальнейших научных исследований. Организация и проведение работ по топографическим изысканиям с использованием БПЛА и современных геоинформационных технологий позволит расширить возможность проведения дальнейших исследований более сложных параметров конструкций и рельефа гидротехнических сооружений

Efficiency (in Kazakh) : ГТҚ сулары мен іргелес жерлерді экологиялық бақылау нәтижелерін жинақтау деректерді одан әрі ғылыми зерттеулер үшін пайдалануға мүмкіндік береді. ҰҰА және заманауи геоақпараттық технологияларды пайдалана отырып, топографиялық ізденістер бойынша жұмыстарды ұйымдастыру және жүргізу гидротехникалық құрылыстардың конструкциялары мен рельефінің неғұрлым күрделі параметрлеріне одан әрі зерттеулер жүргізу мүмкіндігін кеңейтуге мүмкіндік береді

Field of application (in Russian) : Область применения — региональный мониторинг, управление водохозяйственными режимами, оценка экологических рисков, планирование мелиоративных и природоохранных мероприятий, поддержка решений для акиматов, проектных институтов и систем точного земледелия.

Field of application (in Kazakh) : Қолдану саласы — өңірлік мониторинг, су шаруашылығы режимдерін басқару, экологиялық тәуекелдерді бағалау, мелиорациялық және табиғатты қорғау шараларын жоспарлау, сондай-ақ әкімдіктерге, жобалық институттарға және дәл егіншілік жүйелеріне арналған шешімдерді қолдау.