The object of research, development or design (in Russian) : Нами предлагается подход с применением комплексных многосоставных композитных субстратов (заменителей почвы) на основе природных цеолитов Шанханайского месторождения и наноструктурированных пористых биологических сорбентов, полученных из частей растений (стебли, шелуха, скорлупа и т.д.).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Біз ұсынатын тәсіл – Шанханай кен орнының табиғи цеолиттері мен өсімдік бөліктерінен (сабақ, қауызы, қабығы және т.б.) алынған наноқұрылымды кеуекті биосорбенттер негізінде жасалған кешенді көпқұрамды композиттік субстраттарды (топырақ алмастырғыштарын) қолдануға негізделген.

Aim of work (in Russian) : Разработка комплексных композитных субстратов на основе цеолитов и наносорбентов из растений для обогащения почвы и использование субстратов в тепличных системах, а также в гидропонике.

Aim of work (in Kazakh) : Топырақты байытуға арналған цеолиттер мен өсімдіктерден алынған наносорбенттер негізіндегі кешенді композиттік субстраттарды әзірлеу және оларды жылыжай жүйелерінде, сондай-ақ гидропоникада пайдалану.

Методы исследования (на русском) : Для реализации данного проекта будут использованы современные информационные, экспериментальные, аналитические методы и технологии исследования. Условно их можно разделить на три группы (схема 1): 1. Сбор, анализ и обобщение научно технической информации по применению цеолитовых материалов в производстве субстратов для тепличных систем. Поиск литературных данных по методам подготовки высокопористых цеолитов и растительных сорбентов, разработке составов. 2. Экспериментальные методы: Методология работ включает: дизайн работ in silico; физико-химические, методы исследования коллоидно-дисперсионных сред – адсорбционные методы, методы исследования пористых веществ, а также, специфические и инструментальные диагностические методы. 3. Корреляционные методы. Для всех данных будет проведен статистический анализ - будут рассчитаны среднее арифметическое значение, стандартное отклонение от среднего и доверительный интервал.

Методы исследования (на казахском) : Жобаны іске асыру үшін заманауи ақпараттық, эксперименттік және аналитикалық зерттеу әдістері мен технологиялары қолданылады. Шартты түрде оларды үш топқа бөлуге болады (1-схема): 1. Ақпаратты жинау, талдау және жалпылау. Жылыжай жүйелеріне арналған субстраттар өндірісінде цеолит материалдарын қолдануға қатысты ғылыми-техникалық ақпарат жиналып, талданып және жүйеленеді. Жоғары кеуектілігі бар цеолиттер мен өсімдік сорбенттерін дайындау әдістері және олардың құрамдарын әзірлеу бойынша әдеби деректер ізделеді. 2. Эксперименттік әдістер. Жұмыстардың әдістемесіне in silico жобалау, физика-химиялық зерттеу әдістері, коллоидтық-дисперсиялық орталарды зерттеу (адсорбциялық әдістер, кеуекті заттарды талдау әдістері), сондай-ақ арнайы және аспаптық диагностикалық әдістер кіреді. 3. Корреляциялық әдістер. Барлық алынған деректер бойынша статистикалық талдау жүргізіледі – орташа арифметикалық мән, стандарттық ауытқу және сенімділік интервалы есептеледі.

Obtained results and novelty (in Russian) : Полученные результаты: - подобран состав и оптимальные режимы изготовления комплексных субстратов на основе цеолитов и наносорбентов из растений; - изучено влагосбережение (гигроскопичность) комплексных субстратов при механическом воздействии, воздействии температуры, УФ лучей и других внешних факторов; - изучено влияние субстрата на динамику роста комнатных растений при добавлении в грунт; - опубликована 1 (одна) статьи или обзор в рецензируемом научном издании, индексируемого в Science Citation Index Expanded и входящего в 1 (первый) и (или) 2 (второй) квартиль по импакт-фактору в базе Web of Science и (или) имеющего процентиль по CiteScore в базе Scopus не менее 65 (шестидесяти пяти). Научная новизна работы: впервые будут предложены научные результаты разработки комплексных композитных субстратов на основе цеолитов и наносорбентов из растений для обогащения почвы и использование субстратов в тепличных системах, а также в гидропонике.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Алынған нәтижелер: - цеолиттер мен өсімдіктерден алынған наносорбенттер негізінде кешенді субстраттардың құрамы мен оларды дайындаудың оңтайлы режимдері таңдалды; - кешенді субстраттардың механикалық әсерге, температураға, ультракүлгін сәулелерге және басқа да сыртқы факторларға төзімділігі мен ылғал сақтау (гигроскопиялық) қасиеттері зерттелді; - субстраттың топыраққа қосылған кездегі бөлме өсімдіктерінің өсу динамикасына әсері зерттелді; - 1 (бір) ғылыми мақала немесе шолу Science Citation Index Expanded базасында индекстелетін және Web of Science деректер базасы бойынша 1 немесе 2 квартильге жататын, не болмаса Scopus базасында CiteScore бойынша кемінде 65 пайыздық көрсеткіші бар рецензияланатын ғылыми басылымда жарияланды. Жұмыстың ғылыми жаңалығы: алғаш рет цеолиттер мен өсімдік текті наносорбенттер негізінде топырақты байытуға арналған кешенді композиттік субстраттарды әзірлеу және оларды жылыжай жүйелерінде, сондай-ақ гидропоникада пайдалану бойынша ғылыми нәтижелер ұсынылады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Повышение урожайности агрокультур путем развития тепличных систем с искусственной почвой и тем самым решены проблемы продовольственной безопасности. Конечную выгоду будет получать населения страны, употребляя в пищу отечественную сезонную продукцию круглый год. Развитие отечественной технологии положительно повлияет на ценообразование. Использование безпестицидных технологий на основе гидропоники является путем производства безопасной агропродукции. Идея может легко масштабироваться в другие страны без острой необходимости корректировки и внесения изменений в технологии. В основе идеи лежит принцип универсальности.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Агромәдениеттердің өнімділігін арттыру жасанды топырағы бар жылыжай жүйелерін дамыту арқылы жүзеге асырылады, бұл өз кезегінде азық-түлік қауіпсіздігі мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Ел халқы жыл бойы отандық маусымдық өнімді тұтыну арқылы түпкілікті пайда көреді. Отандық технологияның дамуы баға белгілеу процесіне оң әсерін тигізеді. Гидропоника негізіндегі пестицидсіз технологияларды пайдалану – қауіпсіз ауылшаруашылық өнімдерін өндірудің тиімді жолы болып табылады. Ұсынылып отырған идея әмбебаптық қағидатына негізделген және технологияны елеулі түзетусіз басқа елдерде де оңай бейімдеуге және кеңейтуге болады.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Енгізілмеген

Efficiency (in Russian) : Цеолит обладает способностью повышать эффективность использования других элементов, которых минерал не содержит или содержит в незначительном количестве (например, селена, иода и т.д.). Цеолиты обладают способностью к полному обмену, вследствие чего питательные вещества удобрений прочно удерживаются и сохраняются, затем медленно, но надежно питая растения. Материалы на основе остатков растительного сырья (торф, сухие листья, солому, опилки, кору и древесные отходы) считаются эффективными, недорогими, легкодоступными и экологически чистыми. Научный эффект ожидается в установлении механизма влияния композитных субстратов на рост сельхоз культур и повышения урожайности в условиях тепличных систем. Оcновной экономичеcкий эффект будет cоcтоять в получении прибыли при повышении урожайности овощей и фруктов, выращиваемых в тепличных условиях, а также в понижении расходов на поливные работы за счет влагосберегающих свойств композитного цеолитного субстрата. Социальный и экологический эффект заключается в применении субстратов в гидропонике – безпестицидном выращивании экологически чистых продуктов: овощи, фрукты.

Efficiency (in Kazakh) : Цеолит құрамында аз мөлшерде немесе мүлде болмайтын басқа элементтердің (мысалы, селен, йод және т.б.) тиімділігін арттыру қабілетіне ие. Цеолиттердің толық алмасу қасиетінің арқасында тыңайтқыштағы қоректік заттар берік ұсталып, ұзақ уақыт бойы сақталады және өсімдіктерді баяу, бірақ тұрақты түрде қоректендіреді. Өсімдік қалдықтарына негізделген материалдар (шымтезек, құрғақ жапырақтар, сабан, үгінді, қабық және ағаш қалдықтары) тиімді, арзан, оңай қолжетімді және экологиялық таза болып саналады. Ғылыми тұрғыдан жобадан күтілетін нәтиже – композиттік субстраттардың ауыл шаруашылығы дақылдарының өсуіне және жылыжай жағдайларында өнімділікті арттыруға әсер ету механизмін анықтау. Негізгі экономикалық әсер – жылыжай жағдайларында өсірілетін көкөністер мен жемістердің өнімділігін арттыру есебінен табыс алу, сондай-ақ цеолиттік композиттік субстраттың ылғал сақтау қасиеттері арқылы суару жұмыстарына кететін шығындарды азайту. Әлеуметтік және экологиялық әсер – гидропоникада субстраттарды қолдану арқылы пестицидсіз экологиялық таза өнімдер (көкөніс, жеміс) өсіруде көрініс табады.

Field of application (in Russian) : Результаты исследования могут использованы для восстановления плодородия почв агроландшафтов, повышение продуктивности агропромышленных комплексов, деградированных или антропогенно нарушенных путем добавления композиционных субстратов.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелерін агроландшафттардың топырақ құнарлылығын қалпына келтіру, агроөнеркәсіптік кешендердің өнімділігін арттыру, сондай-ақ деградацияға немесе антропогендік әсерге ұшыраған жерлерді қалпына келтіру мақсатында композициялық субстраттарды қосу арқылы қолдануға болады.