The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются почвы и растительность сельскохозяйственных и горнопромышленных территорий Костанайской области, подверженные воздействию экотоксикантов (тяжёлых металлов, радионуклидов и устойчивых органических соединений), а также природно-техногенные процессы их миграции и накопления в агроэкосистемах.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу объектісі: Қостанай облысының ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі аймақтарындағы экотоксиканттардың (ауыр металдар, радионуклидтер және тұрақты органикалық қосылыстар) әсеріне ұшыраған топырақ пен өсімдік жамылғысы және олардың агроэкожүйелердегі көші-қоны мен жиналуына байланысты табиғи-техногендік процестер.

Aim of work (in Russian) : Целью работы в 2025 году является разработка и апробация комплексной методологии оценки содержания и пространственного распределения экотоксикантов в почвах и растительности с использованием лабораторных, геоинформационных и дистанционных методов, а также формирование научных основ для создания региональной системы экотоксикологического мониторинга земель сельскохозяйственного назначения.

Aim of work (in Kazakh) : 2025 жылғы жұмыстың мақсаты – зертханалық, геоақпараттық және қашықтық әдістерді пайдалана отырып, топырақ пен өсімдік жамылғысындағы экотоксиканттардың құрамын және олардың кеңістіктік таралуын бағалаудың кешенді әдістемесін әзірлеу және сынақтан өткізу, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің экотоксикологиялық мониторингінің өңірлік жүйесін құруға арналған ғылыми негіздерді қалыптастыру.

Методы исследования (на русском) : Методология проведения работы основана на комплексном подходе, сочетающем классические методы химического анализа (атомно-абсорбционная спектрометрия, фотометрия, потенциометрия), лабораторные исследования по определению подвижных форм Cu, Zn, Fe, Mn, Mo, Ni, Cr, Pb, Cd и As, полевые обследования и дистанционное зондирование земной поверхности с использованием беспилотного летательного аппарата Mavic 3, обработку и интерпретацию данных с применением геоинформационных технологий (ArcGIS, QGIS) и вегетационных индексов (NDVI, NDRE, GNDVI) и статистический и многоиндексный анализ для построения моделей зонирования и выявления пространственных закономерностей накопления загрязняющих веществ.

Методы исследования (на казахском) : Жұмысты жүргізу әдістемесі химиялық талдаудың классикалық әдістерін (атомдық-абсорбциялық спектрометрия, фотометрия, потенциометрия), Cu, Zn, Fe, Mn, Mo, Ni, Cr, Pb, Cd және As элементтерінің жылжымалы түрлерін анықтауға арналған зертханалық зерттеулерді, далалық зерттеулер мен Mavic 3 ұшқышсыз ұшу аппаратының көмегімен жер бетінің қашықтықтан зондталуын біріктіретін кешенді тәсілге негізделген. Алынған деректер геоақпараттық технологияларды (ArcGIS, QGIS) және вегетациялық индекстерді (NDVI, NDRE, GNDVI) пайдалана отырып өңделіп, түсіндірілді. Ластаушы заттардың жиналу кеңістіктік заңдылықтарын айқындау және аймақтарға бөлу модельдерін құру үшін статистикалық және көпиндексті талдау қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Результаты работы и их новизна - в ходе выполнения НИР определено современное содержание тяжёлых металлов и микроэлементов в почвах Костанайской области и выделены зоны потенциального загрязнения; впервые создана региональная база данных по экотоксикантам, интегрирующая результаты лабораторных и дистанционных измерений; разработана методика многоиндексного экотоксикологического зонирования почв и растительности, учитывающая химические, биофизические и геопространственные параметры; установлены закономерности миграции и аккумуляции Cu, Zn, Ni, Cr, As и Pb в системе «почва – растение»; реализована цифровая модель пространственного распределения загрязнения с использованием данных БПЛА и ГИС; обоснованы критерии эколого-агрохимической устойчивости агроландшафтов Костанайской области.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жұмыс нәтижелері және олардың ғылыми жаңалығы – ҒЗЖ орындау барысында Қостанай облысы топырақтарындағы ауыр металдар мен микроэлементтердің қазіргі құрамдық деңгейі айқындалды және әлеуетті ластану аймақтары белгіленді; алғаш рет зертханалық және қашықтықтан өлшеу нәтижелерін біріктіретін экотоксиканттар бойынша өңірлік деректер базасы құрылды; химиялық, биофизикалық және геокеңістіктік параметрлерді ескеретін топырақ пен өсімдік жамылғысын көпиндексті экотоксикологиялық аймақтарға бөлу әдістемесі әзірленді; «топырақ – өсімдік» жүйесіндегі Cu, Zn, Ni, Cr, As және Pb элементтерінің көші-қону және жинақталу заңдылықтары анықталды; ұшқышсыз ұшу аппараттары (ҰҰА) мен геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) деректерін пайдалана отырып, ластанудың кеңістіктік таралуының цифрлық моделі іске асырылды; Қостанай облысының агроландшафттарының экологиялық-агрохимиялық тұрақтылық критерийлері ғылыми тұрғыдан негізделді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Полевые испытания и анализ пилотных данных показали, что применение БПЛА и геоинформационного моделирования позволяет снизить трудозатраты, повысить оперативность получения информации и обеспечить более точную пространственную детализацию результатов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Далалық сынақтар мен пилоттық деректерді талдау ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) және геоақпараттық модельдеуді қолдану еңбек шығындарын азайтуға, ақпарат алу жеделдігін арттыруға және нәтижелердің кеңістіктік дәлдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретінін көрсетті.

Level of implementation (in Russian) : Предложенные методические решения могут быть внедрены в практику региональных подразделений Министерства экологии и природных ресурсов РК — для формирования цифровых баз данных экологического состояния почв, сельскохозяйственных предприятий — для мониторинга плодородия и оптимизации агротехнологий, научных лабораторий и учебных центров — для проведения аналитических и полевых работ.

Level of implementation (in Kazakh) : Ұсынылған әдістемелік шешімдерді ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің өңірлік бөлімшелерінің тәжірибесіне – топырақтың экологиялық жай-күйінің цифрлық деректер базасын қалыптастыру мақсатында, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметіне – құнарлылық мониторингін жүргізу және агротехнологияларды оңтайландыру үшін, ғылыми зертханалар мен оқу орталықтарының жұмысына – талдамалық және далалық зерттеулер жүргізу үшін енгізуге болады.

Efficiency (in Russian) : Экономическая эффективность и значимость работы обоснована экономией бюджетных и производственных ресурсов при проведении экологического мониторинга; повышением эффективности агрохимических мероприятий за счёт адресного управления нормами внесения удобрений; сокращением экологических рисков, связанных с загрязнением сельскохозяйственной продукции тяжёлыми металлами; ростом урожайности за счёт рационального использования почвенного потенциала.

Efficiency (in Kazakh) : Жұмыстың экономикалық тиімділігі мен маңыздылығы экологиялық мониторингті жүргізу кезінде бюджеттік және өндірістік ресурстарды үнемдеумен; тыңайтқыш енгізу нормаларын нысаналы басқару арқылы агрохимиялық іс-шаралардың тиімділігін арттырумен; ауыл шаруашылығы өнімдерінің ауыр металдармен ластануына байланысты экологиялық тәуекелдерді азайтуымен; топырақ әлеуетін ұтымды пайдалану есебінен өнімділіктің артуымен негізделеді.

Field of application (in Russian) : Область применения результатов - результаты исследования могут использоваться в системе экологического и агрохимического мониторинга земель, при разработке экологических паспортов предприятий и территорий, в деятельности природоохранных органов, акиматов и проектных институтов, в системах точного земледелия (Precision Agriculture); в образовательных и исследовательских программах университетов.

Field of application (in Kazakh) : Нәтижелерді қолдану саласы – зерттеу нәтижелері жерлердің экологиялық және агрохимиялық мониторингі жүйесінде, кәсіпорындар мен аумақтардың экологиялық паспорттарын әзірлеу кезінде, табиғатты қорғау органдарының, әкімдіктердің және жобалау институттарының қызметінде, дәлме-дәл егіншілік (Precision Agriculture) жүйелерінде, сондай-ақ университеттердің білім беру және зерттеу бағдарламаларында пайдаланылуы мүмкін.