The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования работы являются памятники эпохи раннего железного века расположенные на территории Когалинской долины области Жетысу.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Жұмыстың зерттеу нысаны Жетісу облысы Қоғалы алқабы аумағында орналасқан ерте темір дәуірінің ескерткіштері болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Цель работы – археологическое исследование элитарных и рядовых сакских памятников раннего железного века северо-восточного Жетысу, на примере Когалинской долины, расположенной на территории Кербулакского района Жетысуской области.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы аумағында орналасқан Қоғалы алқабының мысалында Солтүстік-Шығыс Жетісу ерте темір дәуіріндегі элиталық және қатардағы сақ ескерткіштерін археологиялық тұрғыдан зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования базируется на археологические раскопки, лабораторный анализ добытых материалов и кабинетные исследования по поиску аналогий, определению культурной принадлежности и хронологии памятника. При решении указанных в работе задач были использованы различные методы, но в качестве руководящих принципов использованы принципы объективности, системности и историзма. В работе задействованы также традиционные археологические методы: типологический, картографический, классификационный и сравнительно-статистический. Помимо них в работе привлекались современные компьютерные и информационные технологии для обработки и хранения фактографических материалов исследований археологических и исторических источников. Широко использовались методы естественных наук.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері ескерткіштің мәдени тиесілігі мен хронологиясын айқындауға бағытталған археологиялық қазба, алынған материалдарды зертханалық тұрғыда талдау және ұқсастықтарды іздестіруге негізделген. Жұмыста көрсетілген мәселелерді шешуде әртүрлі әдістер қолданылды, бірақ шынайылық, жүйелілік және тарихилық принциптері ең басты нұсқаулық ретінде қолданылды. Жұмыста типологиялық, картографиялық, сыныптау және салыстырмалы-статистикалық сынды дәстүрлі археологиялық әдістер де қолданылды. Олардан басқа жұмыста археологиялық және тарихи дереккөздерді зерттеудің фактографиялық материалдарын өңдеу және сақтау үшін заманауи компьютерлік және ақпараттық технологиялар қамтылды. Жаратылыстану ғылымдарының әдістері кеңінен қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе исследований впервые проведены учёт и паспортизация пяти групп археологических памятников Когалинской долины и средневекового четырёхугольного городища Тастыозек с их полным описанием. В кургане Тастыозек-3 диаметром 45 м и высотой 3,5 м проведены раскопки, выявившие особенности его конструкции и погребального обряда. На могильниках Бостан, Тастыозек-1–2 и Доланалы исследовано 13 малых и средних курганов (вместо запланированных 2–3). В научный оборот впервые введены материалы из сакских курганов Когалы, содержащие сведения об уровне социально-экономического развития сако-скифского сообщества Казахстана. Определены хронология и культурно-историческая принадлежность памятников, а также выявлены параллели с регионами Жетысу, Алтая и Центрального Казахстана. Установлено место элитных курганов Когалы в системе «царских» памятников, что позволило определить их значение в социальной структуре региона. Впервые обнаружен петроглифический комплекс «Треугольный источник» с изображениями в зверином стиле, отражающими мировоззрение и идеологию сакского общества. Палеоантропологические материалы показали сложный и неоднородный антропологический тип населения Когалинской долины раннего железного века, в составе которого выявлены монголоидные компоненты, указывающие на древние тюркские корни. Полученные данные позволили реконструировать культурное развитие и исторические процессы региона в раннем железном веке.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу барысында алғаш рет Қоғалы алқабының археологиялық ескерткіштерінің бес тобы мен ортағасырлық Тастыөзек төрткүлі толық сипаттамасымен есепке алынып, паспортталды. Тастыөзек-3 қорымындағы диаметрі 45 м, биіктігі 3,5 м қорған қазылып, оның құрылымы мен жерлеу ғұрпы анықталды. Бостан, Тастыөзек-1–2 және Доланалы қорымдарында барлығы 13 шағын және орташа қорған зерттелді (жоспарда 2–3 қорған болатын). Алғаш рет Қоғалы сақ қорғандарынан табылған материалдар ғылыми айналымға енгізіліп, Қазақстанның сақ-скиф дәуіріндегі әлеуметтік-экономикалық дамуын сипаттайтын маңызды деректер алынды. Ескерткіштердің хронологиясы мен мәдени байланыстары айқындалып, Жетісу және Алтай аймақтарымен параллельдер белгіленді. Қоғалы элиталық қорғандарының патша ескерткіштері жүйесіндегі орны анықталып, өңірдің әлеуметтік құрылымындағы маңызы көрсетілді. Сондай-ақ аң стиліндегі бейнелерді қамтитын «Үшбұрышты бастау» петроглифтік кешені табылып, сақ қоғамының дүниетанымдық көзқарастары анықталды. Палеоантропологиялық деректер Қоғалы халқының антропологиялық тұрғыдан күрделі әрі біртекті емес екенін дәлелдеп, моңғолоидтық белгілердің түркілік тамырлармен байланысын көрсетті. Зерттеу нәтижелері Қоғалы алқабының ерте темір дәуіріндегі мәдени дамуы мен тарихи процестерін қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Реализация научного проекта позитивно повлиял на социально-экономическую развитию области, так как были обеспечены сезонными работами местные жители, также в результате аренды технического оборудования, закупа необходимых материалов и снаряжений был внесен существенный вклад в развитие экономики региона. В итоге впервые для решения поставленных задач анализа и систематизации данных по исследованию историко-культурной общности эпохи раннего железного века, привлекается значительный объём информации, который пополнить археологическую базу данных, музейную коллекцию области и республики. На основе новых материалов из долины Когалы предпринимается попытка комплексного изучения вещественного инвентаря элитарных курганов и погребальных памятников рядовых общинников. В работе на новом уровне подробно рассматриваются не только вещественный материал, но и географическое и ландшафтное расположение археологических объектов в совокупности. Изучение палеоантропологических данных когалинской общности в эпоху раннего железного века до настоящего времени не проводился, также как и аналитический обзор взаимоотношений жителей долины Когалы с сопредельными территориями. Полученные материалы пополнят музейные фонды, которые могут стать привлекательными для развития туристической отрасли и открытию новых штатных единиц.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Ғылыми жобаны іске асыру облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына оң әсер етті, өйткені жергілікті тұрғындар маусымдық жұмыстармен қамтамасыз етілді, сондай-ақ техникалық жабдықтарды жалға алу, қажетті материалдар мен жабдықтарды сатып алу нәтижесінде өңір экономикасының дамуына елеулі үлес қосылды. Нәтижесінде, алғаш рет ерте темір дәуірінің тарихи-мәдени қауымдастығын зерттеу бойынша деректерді талдау және жүйелеу міндеттерін шешу үшін археологиялық деректер базасы нығайтылды, облыс пен республика аумағындағы музей топтамаларын толықтыратын ақпараттар көлемі едәуір арта түсті. Қоғалы алқабынан алынған жаңа материалдар негізінде элиталық қорғандардың заттай асай-мүсейі және қатардағы қауым мүшелеріне тиесілі жерлеу ескерткіштеріне кешенді зерттеулер жүргізуге де әрекет жасалуда. Жұмыста тек заттай материалдар ғана емес, сонымен қатар археологиялық нысандардың географиялық және ландшафттық орналасуы да өзара қабыстырыла жаңаша деңгейде қарастырылады. Ерте темір дәуіріндегі қоғалылық қауымдастық мүшелерін палеоантропологиялық деректер негізінде зерделеу әлі күнге дейін жүргізілген жоқ, сонымен қатар Қоғалы аңғары тұрғындарының іргелес аумақтармен қарым-қатынасына да аналитикалық талдау жасала қоймағандығы белгілі. Алынған материалдар музей қорларын толықтырады және туристік саланы дамытуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға оң әсерін тигізетіндігі сөзсіз.

Level of implementation (in Russian) : Полученные результаты могут быть использованы как для разработки образовательных программ в общеобразовательных и специальных учебных заведениях, так и в написании обобщающих работ по погребальному обряду, культов и ритуалов, архитектурным сооружениям и по культурогенетическим аспектам Центральной Азии, для написания работ по проблемам связей преемственности традиции, для разработки спецкурсов культуре сакских племен, при создании учебно-методических комплексов по археологии. В первую очередь, вышеназванные возможности будут использованы на кафедре археологии, этнологии и музеологии КазНУ им. аль-Фараби со следующего учебного года. Материалы проектного исследования уже использованы при подготовке рукописи над коллективной монографией «Сакские памятники северо-восточного Жетысу. Когалинская долина», которая войдет в научный оборот с новыми данными в ближайшее время. На основе полевых исследований подготовлены научные доклады и статьи, содержащие новейшие концептуальные взгляды, которые уже внедрены в историографию археологии Казахстана.

Level of implementation (in Kazakh) : Алынған нәтижелер жалпы білім беретін және арнайы оқу орындарында білім беру бағдарламаларын әзірлеу, сондай-ақ жерлеу рәсімдері, культтер мен жосын-жоралғылар, сәулет өнері құрылыстары және Орталық Азия мәдени-генетикалық аспектілері бойынша жалпылама жұмыстарды жазу, дәстүр сабақтастығының байланыстары мәселелері бойынша жұмыстарды түзу, сақ тайпаларының мәдениетіне арнайы курстар әзірлеу, сақ тайпаларының мәдениетіне арналған оқу-әдістемелік кешендер жасау үшін пайдаланылатын болады. Ең алдымен мұндай мүмкіндіктер әл-Фараби атындағы ҚазҰУ археология, этнология және музеология кафедрасында келесі оқу жылынан бастап қолға алынады. Жоба бойынша зерттеу материалдары «Солтүстік-Шығыс Жетісу сақ ескерткіштері. Қоғалы аңғары» атты жуырда жарыққа шығатын монография қолжазбасына пайдаланылып жатыр. Далалық зерттеулер негізінде жаңа тұжырымдамалық көзқарастарды қамтитын ғылыми баяндамалар мен мақалалар дайындалды, олар біртіндеп Қазақстан археологиясының тарихнамасына енгізілу үстінде.

Efficiency (in Russian) : Археологические исследования проводились в центральных частях Когалинской долины, где была концентрация курганов раннего железного века. Уже подводя итоги исследования, можно констатировать, что полученные материалы позволяют реконструировать исторические процессы, происходившие в регионе. В результате изучения курганных комплексов на изучаемой территории выясняется, что формирование мировозренческой системы и культурно-хозяйственного типа здесь во многом схожа с подобным процессом, происходившим в соседних регионах Жетысу и на других территориях Казахстана. Эффективность полученных данных показывает то, что научно было доказано – долина Когалы является одним из центров сакской культуры Центральной Азии.

Efficiency (in Kazakh) : Археологиялық зерттеулер ерте темір дәуіріндегі қорғандар шоғырланған Қоғалы алқабының орталық бөлігінде жүргізілді. Зерттеуді қорытындылай келе, алынған материалдар аймақта болып жатқан тарихи процестерді қалпына келтіруге мүмкіндік береді деп айтуға болады. Зерттелінген аумақтағы қорған кешендерін зерделеу нәтижесінде дүниетанымдық жүйе мен мәдени-шаруашылық типтерінің қалыптасуы Жетісудың көршілес өңірлерінде және Қазақстанның басқа да аумақтарында болып жатқан ұқсас үдерістерге ұқсас екендігі анықталды. Алынған деректер оның тиімділігін былайша өрбітеді: Қоғалы алқабы Орталық Азиядағы сақ мәдениетіне тән орталықтардың бірі болғандығы дәйектелінеді.

Field of application (in Russian) : Применят в своей практике полученные результаты будут археологи, этнологи, культурологи, историки, антропологи, фольклористы, музееведы и широкий круг потребителей, которым интересны историко-культурное наследие и прошлое народа, также другие специалисты, занимающимися вопросами мировоззрения, культов, ритуалов, культуры древних племен Евразии. Накопленные материалы будут использованы в процессе создания экспозиции музеев Казахстана, при оформлений учебных кабинетов и т.д.

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелерді археологтар, этнологтар, мәдениеттанушылар, тарихшылар, антропологтар, фольклортанушылар, мұражайтанушылар және тарихи-мәдени мұра мен халықтың өткеніне қызығушылық танытатын тұтынушылардың кең ауқымы, сондай-ақ Еуразияның ежелгі тайпаларының дүниетанымы, культтары, рәсімдері, мәдениеті мәселелерімен айналысатын басқа да мамандар өз тәжірибелерінде қолданады. Жинақталған материалдар Қазақстан музейлері экспозициясын құру процесінде, оқу кабинеттерін ресімдеу кезінде және т. б. пайдаланылатын болады.