The object of research, development or design (in Russian) : Сорта и линии озимой пшеницы. Вредитель пшеницы Клоп вредная черепашка (Eurygaster integriceps Puton). Биологические препараты.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Күздік бидайдың сорттары мен линиялары. Бидай зиянкесі Зиянды бақашық қандала (Eurygaster integriceps Puton). Биологиялық препараттар.

Aim of work (in Russian) : Отбор генотипов озимой пшеницы с адаптивными свойствами к повреждению клопом вредной черепашкой (Eurygaster integriceps Puton) на юго-востоке Казахстана в связи с изменением климата.

Aim of work (in Kazakh) : Климаттың өзгеруіне байланысты Қазақстанның оңтүстік-шығысында зиянды бақашық қандаламен (Eurygaster integriceps Puton) зақымдануына бейімділік қасиеттері бар күздік бидай генотиптерін сұрыптау.

Методы исследования (на русском) : Методы мониторинга клопа вредной черепашки на посевах пшеницы и диких злаков. Методы анализа метеорологических и экологических факторов. Методы испытания биологических препаратов против клопа вредной черепашки. Методы отбора сортов и линий озимой пшеницы по повреждаемости вредителем и по показателям продуктивности, качества зерна и муки.

Методы исследования (на казахском) : Бидай мен жабайы дәнді дақылдардағы зиянды бақашық қандаланың дамуына мониторинг жүргізу әдістері. Метеорологиялық және қоршаған орта факторларын талдау әдістері. Биологиялық препараттарды зиянды бақашық қандалаға қарсы сынау әдістері. Зиянкеспен зақымдану, өнімділік, дән мен ұн сапасы бойынша күздік бидай сорттары мен линияларын сұрыптау әдістері.

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведен мониторинг развития клопа вредной черепашки на посевах озимой пшеницы и диких злаков в Алматинской, Жамбылской, Туркестанской и Западно-Казахстанской областях. Определены гидротермический коэффициент (ГТК), сумма эффективных температур (СЭТ) для развития вредителя. Определена эффективность современных биологических средств защиты озимой пшеницы на развитие и распространения клопа вредной черепашки в полевых условиях. Изучена устойчивость сортов озимой пшеницы в специальных изоляторах. Определены технологические качества зерна (масса 1000 зерен, содержание белка и клейковины, ИДК, глиадин, глютенин) при различных уровнях повреждения вредителем.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Алматы, Жамбыл, Түркістан және Батыс Қазақстан облыстарында күздік бидай егістігіне және жабайы дақылдарда зиянды бақашық қанадаланың дамуына мониторинг жүргізілді. Зиянкестің дамуына гидротермиялық коэффициент (ГТК) және тиімді температуралардың қосындысы (СЭТ) анықталды. Күздік бидайға арналған заманауи биологиялық қорғаныс құралдарының егістік жағдайында зиянды бақашық қанадаланың дамуы мен таралуына тиімділігі бағаланды. Күздік бидай сорттарының төзімділігі арнайы оқшаулағыштарда зерттелді. Зиянкестердің зақымдануының әртүрлі деңгейлерінде дәннің технологиялық қасиеттері (1000 дән салмағы, ақуыз бен глютен мөлшері, ИДК, глиадин және глютенин) анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В регионах распространения вредителя ГТК был в пределах 0,4-0,6. СЭТ при пороге развития +10°С для прилета клопов на поля была в пределах 45,9-75,7°С, для откладки яиц – 65,0-186,1°С, для появления личинок – 226,5-286,2°С, для развития личинок – 302,0-365,0°С, для окрыления клопов – 494,0-736,2°С. Наиболее эффективным биопрепаратом против имаго вредной черепашки были биопрепараты Актарофит, к.э. 0,2 л/га и Биобатурин, с.п. 2,0 кг/га, которые превышали по биологической эффективности эталон Лепидоцид, к. 2,0 л/га. При повреждении вредителем сортов Алмалы, Жетысу отмечено снижение содержания белка в зерне на 1,44%, тогда как у Богарная 56, Стекловидная 24 – на 0,30% и 0,54%, соответственно. Слабо повреждаемыми к вредной черепашке и обладающие высокими технологическими качествами были сорт Богарная 56 и селекционные линии 18410-1, 20403-2, 21106-2-5, 21144-4-1, 21688-2.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зиянкестің таралу аймақтарында ГТК 0,4-0,6 аралығында болды. Жәндіктердің егістіктерге келуі үшін +10°C даму шегіндегі СЭТ 45,9-75,7°C, жұмыртқа салу үшін – 65,0-186,1°C, дернәсілдердің шығуы үшін – 226,5-286,2°C, дернәсілдердің дамуы үшін – 302,0-365,0°C, жәндіктердің шығуы үшін – 494,0-736,2°C аралығында болды. Зиянды қандаланың имагосына қарсы ең тиімді биологиялық препарат ретінде Актарофит, 0,2 л/га және Биобатурин, 2,0 кг/га болды, бұлардың биологиялық тиімділігі стандартты Лепидоцидтен, 2,0 л/га, асып түсті. Алмалы және Жетісу сорттарында дән ақуызы мөлшерінің 1,44%-ға төмендеуі байқалды, ал Богарная 56 және Стекловидная 24 сорттарында төмендеу сәйкесінше 0,30% және 0,54% құрады. Богарная 56 сорты және 18410-1, 20403-2, 21106-2-5, 21144-4-1, 21688-2 линиялары зиянкестермен аз зақымдалды және жоғары технологиялық қасиеттерге ие болды.

Level of implementation (in Russian) : Выделенные сорта и селекционные линии озимой пшеницы посеяны в Казахском научно-исследовательском институте земледелия и растениеводства (Алматинская область, 2 питомника), Красноводопадской сельскохозяйственной опытной станции (Туркестанская область) и Уральской сельскохозяйственной станции (Западно-Казахстанская область) для использования и изучения в селекционном процессе.

Level of implementation (in Kazakh) : Күздік бидайдың сұрыпталынған сорттары мен линиялары селекция процесінде пайдалану және зерттеу үшін Қазақ ауыл шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында (Алматы облысы, 2 тәлімбақ), Красноводопад ауыл шаруашылығы тәжірибелік станциясында (Түркістан облысы) және Орал ауыл шаруашылығы станциясында (Батыс Қазақстан облысы) егілді.

Efficiency (in Russian) : Применение отобранных биопрепаратов против клопа вредной черепашки является эффективным и экологически безопасным. Использование в селекции сортов и линий озимой пшеницы, слабо повреждаемых к клопу вредной черепашке, способствует созданию новых сортов, устойчивых к этому вредителю.

Efficiency (in Kazakh) : Бөлініп алынған биологиялық препараттарды зиянкеске қарсы қолдану тиімді және экологиялық таза болып табылады. Зиянды бақашық қандаламен аз зақымданатын күздік бидайдың сорттары мен линияларын селекцияда қолдану зиянкеске төзімді жаңа сорттарды шығаруға үлес қосады.

Field of application (in Russian) : Естественные науки, Биологические науки, Экология.

Field of application (in Kazakh) : Жаратылыстану, Биология ғылымдары, Экология.