The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования в данной работе являются эпидемически опасные комары рода Aedes (Culicidae, Diptera), распространенные на территории Республики Казахстан и прилегающих регионов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Бұл жұмыста зерттеу объектісі Қазақстан Республикасының аумағында және оған іргелес өңірлерде таралған Aedes (culicidae, Diptera) тектес эпидемиялық қауіпті масалар болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Целью проекта является изучение видового состава, а также проведение молекулярного и цитогенетического анализа комаров рода Aedes на территории республики Казахстан для изучения филогенетических взаимоотношений и поиска цитогенетических маркеров видовой идентификации.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты – филогенетикалық байланыстарды зерттеу және түрлерді идентификациялаудың цитогенетикалық маркерлерін іздестіру үшін Қазақстан Республикасының аумағындағы Aedes тұқымдасына жататын масалардың түр құрамын зерттеу, сонымен қатар молекулалық және цитогенетикалық талдау жүргізу.

Методы исследования (на русском) : Были использованы следующие методы: Энтомологические методы (сбор имаго и личинок комаров), морфологические (морфометрия параметров, идентификация комаров), цитогенетический (анализ метафазных хромосом комаров), молекулярно-генетический (выделение ДНК, ПЦР-амплификация, секвенирование), методы биоинформатики (анализ последовательности, филогенетический анализ ITS2, COI), статистические (обработка данных).

Методы исследования (на казахском) : Келесі әдістер қолданылды: энтомологиялық әдістер (масалардың имаголары мен дернәсілдерін жинау), морфологиялық (параметрлердің морфометриясы, масаларды анықтау), цитогенетикалық (масалардың метафаза хромосомаларын талдау), молекулалық-генетикалық (ДНҚ экстракциясы, ПТР амплификациясы, секвенирлеу), биоинформатикалық әдістер (тізбекті талдау, ITS2, COI филогенетикалық талдауы), статистикалық (деректерді өңдеу).

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые за 50 лет проведен масштабный скрининг видового состава комаров рода Aedes на территории Казахстана. По результатам работы выявлен новый для науки вид Aedes sp. n., уточнены ареалы Ae. campestris и Ae. koreicus, а также впервые на территории республики обнаружен Anopheles daciae. Методами молекулярно-цитогенетического анализа (с использованием последовательностей ITS2-региона рДНК и митохондриального гена COI) были построены филогенетические дерево для комаров рода Aedes. Проведенный анализ не только подтвердил эволюционные взаимоотношения между видами, но и подтвердил статус нового вида Aedes sp. n., выделив его в отдельный кластер. В целом, исследования позволили составить детальную картину распространения ключевых видов комаров, в том числе имеющих эпидемиологическое значение как переносчики заболеваний. Высокая точность идентификации как широко распространенных, так и эндемичных видов была достигнута за счет интеграции классических и современных диагностических методов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 50 жыл ішінде алғаш рет Қазақстанда Aedes масаларының түр құрамын кең көлемді скринингтеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде Aedes sp. n. жаңа түрі анықталды, Ae. campestris және Ae. koreicus тіршілік ету ортасы анықталды және елде алғаш рет Anopheles daciae анықталды. Aedes масаларының филогенетикалық ағашын құру үшін молекулалық цитогенетикалық талдау (ITS2 рДНҚ тізбектерін және митохондриялық COI генін пайдалану арқылы) қолданылды. Бұл талдау түрлер арасындағы эволюциялық байланыстарды растап қана қоймай, сонымен қатар жаңа түрдің, Aedes sp. n. мәртебесін растап, оны бөлек кластерге орналастырды. Жалпы алғанда, зерттеу негізгі масалар түрлерінің, соның ішінде эпидемиологиялық маңызы бар түрлерінің таралуының егжей-тегжейлі көрінісін берді. Кең таралған және эндемикалық түрлерді жоғары дәлдікпен анықтау классикалық және заманауи диагностикалық әдістерді біріктіру арқылы жүзеге асырылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Выявлено 22 вида кровососущих комаров р. Aedes, а также открыт новый вид Aedes sp. n., впервые обнаружен Anopheles daciae на территории Казахстана. Проведен кариологический анализ метафазных хромосом комаров рода Aedes, принадлежащих к разным подродам и группам.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Aedes туысына жататын қансорғыш масалардың жиырма екі түрі анықталды, соның ішінде Aedes sp. n. жаңа түрі ашылды және Қазақстанда алғаш рет Anopheles daciae табылды. Әртүрлі кіші тұқымдастар мен топтарға жататын Aedes туысына жататын масалардың метафазалық хромосомаларының кариологиялық талдауы жүргізілді.

Level of implementation (in Russian) : На данном проекте патентование не предусмотрено. Однако, результаты исследования будут использоваться на разных зоологических дисциплинах, и при прогнозирования численности кровососущих комаров. Разработаны новые диагностические подходы: доказана ценность морфометрии крыльев для идентификации видов, а методы хромосомного бэндинга и FISH позволили выявить видоспецифичные цитогенетические маркеры.

Level of implementation (in Kazakh) : Бұл жоба патенттелмейді. Дегенмен, зерттеу нәтижелері әртүрлі зоологиялық пәндерде, соның ішінде масалардың популяциясын болжау үшін қолданылатын болады. Жаңа диагностикалық тәсілдер жасалды: қанат морфометриясының түрлерді анықтаудағы маңызы дәлелденді, ал хромосома жолақтары мен FISH әдістері түрге тән цитогенетикалық маркерлерді анықтауға мүмкіндік берді.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проведенных исследований заключается в создании актуальной базы данных о распространении переносчиков, что является ключевым элементом для системы эпидемиологического надзора за арбовирусными инфекциями в Казахстане и позволяет своевременно информировать органы здравоохранения для принятия управленческих решений.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеудің тиімділігі Қазақстандағы арбовирустық инфекцияларды эпидемиологиялық бақылау жүйесінің негізгі элементі болып табылатын және басқарушылық шешім қабылдау үшін денсаулық сақтау органдарына уақтылы ақпарат беруге мүмкіндік беретін векторлардың таралуы бойынша жаңартылған дерекқорды құруда жатыр.

Field of application (in Russian) : Образовательная: Внедрение в учебный процесс по биологии для чтения лекций и проведения практических занятий по курсам «Общая зоология», «Энтомология» и «Техническая энтомология». Научно-практическая: Разработка научно обоснованных рекомендаций для мониторинга и контроля численности популяций комаров — переносчиков опасных заболеваний. Прикладная: Информационное обеспечение деятельности санитарно-эпидемиологических служб Республики Казахстан путем предоставления данных о распространении эпидемиологически значимых видов рода Aedes.

Field of application (in Kazakh) : Білім беру: «Жалпы зоология», «Энтомология» және «Техникалық энтомология» курстары бойынша дәрістер мен практикалық сабақтарды биология оқу бағдарламасына енгізу. Ғылыми және практикалық: Қауіпті ауруларды тарататын масалардың популяциясын бақылау және бақылау бойынша ғылыми негізделген ұсыныстарды әзірлеу. Қолданбалы: Aedes туысының эпидемиологиялық маңызды түрлерінің таралуы туралы деректер беру арқылы Қазақстан Республикасының санитарлық-эпидемиологиялық қызметтерінің қызметін ақпараттық қолдауды қамтамасыз ету.