The object of research, development or design (in Russian) : Объект исследования – лабораторные белые крысы массой 200 ± 20 г; животная модель сахарного диабета, модель радиационного поражения, а также модель диабета у облучённых животных.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны – массасы 200±20 г зертханалық ақ егеуқұйрықтар; қант диабетінің жануарлық моделі, радиациялық зақымдану моделі және сәулеленген жануарларда қант диабетінің моделі.

Aim of work (in Russian) : Цель работы – изучить влияние ионизирующего излучения на патогенез и последствия сахарного диабета 2 типа в эксперименте (путём анализа метаболического, биохимического, иммунологического статуса и гистоморфологических данных).

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты – иондаушы сәулеленудің 2 типті қант диабетінің патогенезі мен салдарына эксперименттік жағдайда әсерін зерттеу (метаболикалық, биохимиялық, иммунологиялық статус пен гистоморфологиялық деректерді талдау арқылы).

Методы исследования (на русском) : Методы исследования. В работе использованы методы, характеризующие метаболический, биохимический и иммунный статус, а также гистологические и статистические методы.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері. Жұмыста метаболикалық, биохимиялық және иммундық статусқа сипаттама беретін әдістер, сондай-ақ гистологиялық және статистикалық әдістер қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Подтверждена методика воспроизведения модели сахарного диабета 2 типа у экспериментальных крыс, что позволяет создать надёжную животную модель заболевания. Формирование модели было подтверждено результатами метаболических исследований. Получены данные, характеризующие метаболическое, биохимическое и иммунное состояние животных с экспериментально индуцированным сахарным диабетом 2 типа. Определены гистоморфологические характеристики поджелудочной железы. Выявлены изменения метаболического, иммунологического и биохимического состояния животных, подвергшихся воздействию ионизирующего излучения. Проведён анализ структурных изменений в тканях органа, что позволило определить специфические морфологические признаки, обусловленные действием радиации. Получены данные о метаболическом, иммунологическом и биохимическом статусе животных, подвергшихся комбинированному воздействию ионизирующего излучения (6 Гр) и стрептозотоцин-индуцированного сахарного диабета 2 типа. Также исследованы гистоморфологические изменения поджелудочной железы при сочетанном воздействии стрептозотоцина и радиации.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Эксперименттік егеуқұйрықтарда 2 типті қант диабетінің моделін қайта жасау әдістемесі расталды, бұл сенімді жануарлық модель алуға мүмкіндік берді. Модельдің қалыптасуы метаболикалық зерттеулер нәтижелерімен расталды. Эксперименттік жолмен индуцирленген 2 типті қант диабеті бар жануарлардың метаболикалық, биохимиялық және иммундық жағдайын сипаттайтын деректер алынды. Сонымен қатар ұйқыбездің гистоморфологиялық сипаттамалары анықталды. Иондаушы сәулеленуге ұшыраған жануарлардың метаболикалық, иммунологиялық және биохимиялық жағдайындағы өзгерістер анықталды. Ағза тіндеріндегі құрылымдық өзгерістер талданды, бұл радиация әсерінен туындайтын ерекше морфологиялық белгілерді айқындауға мүмкіндік берді. Иондаушы сәулеленудің (6 Гр) және стрептозотоцинмен индуцирленген 2 типті қант диабетінің біріккен әсеріне ұшыраған жануарлардың метаболикалық, иммунологиялық және биохимиялық статусы туралы деректер алынды. Сондай-ақ стрептозотоцин мен радиацияның біріккен әсері жағдайындағы ұйқыбездің гистоморфологиялық өзгерістері зерттелді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработанная методика воспроизведения модели сахарного диабета 2 типа у лабораторных крыс обеспечивает надёжную экспериментальную основу для изучения влияния ионизирующего излучения на метаболические и иммунные процессы. Полученные данные расширяют представления о механизмах комбинированного действия радиации и диабета, что имеет значение для разработки профилактических и терапевтических подходов. Актуальность исследования обусловлена радиационным наследием Республики Казахстан, связанным с Семипалатинским полигоном и добычей урана. Применение полученных результатов способствует снижению риска метаболических нарушений у населения и потенциально уменьшает экономическую нагрузку на систему здравоохранения.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Лабораториялық егеуқұйрықтарда 2 типті қант диабетінің моделін қайта жаңғырту әдістемесі әзірленіп, ол иондаушы сәулеленудің метаболикалық және иммундық процестерге әсерін зерттеу үшін сенімді эксперименттік негіз қалыптастырды. Алынған деректер радиация мен диабеттің біріктірілген әсер ету механизмдері туралы түсініктерді кеңейтіп, алдын алу және емдік тәсілдерді жетілдіруге мүмкіндік береді. Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасының радиациялық мұрасымен, атап айтқанда Семей сынақ полигонының зардаптарымен және уран өндіру аймақтарымен байланысты. Алынған нәтижелерді қолдану халықтағы метаболикалық бұзылыстар қаупін азайтуға және денсаулық сақтау жүйесіне түсетін экономикалық жүктемені төмендетуге ықпал етеді.

Level of implementation (in Russian) : В ходе исследования полученные материалы были внедрены в учебный процесс ВУЗа по дисциплинам «Естественные науки», «Радиобиология» и «Экспериментальная патофизиология» в качестве дополнительных учебных материалов при проведении лекционных и семинарских занятий. Представленные научные результаты способствуют углублению теоретических знаний студентов и расширению их представлений о сочетанном влиянии радиации и сахарного диабета.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу барысында алынған материалдар ЖОО-дағы «Жаратылыстану ғылымдары», «Радиобиология» және «Эксперименттік патофизиология» пәндері бойынша дәрістер мен семинарлық сабақтарда қосымша оқу материалы ретінде пайдаланылды. Бұл ғылыми нәтижелер студенттердің теориялық білімін тереңдетіп, радиация мен қант диабетінің бірлесе әсерін түсінуге мүмкіндік береді.

Efficiency (in Russian) : Не вызывает сомнения, что подтверждение воспроизводимой методики моделирования сахарного диабета 2 типа у экспериментальных животных имеет существенное значение для радиобиологических и патофизиологических исследований. Полученные результаты демонстрируют возможность использования данной модели для комплексного изучения метаболических, биохимических, иммунологических и морфологических изменений, возникающих при сочетанном воздействии ионизирующего излучения и диабетических нарушений. Несмотря на то, что влияние радиации на обменные процессы и иммунный ответ при сахарном диабете изучено фрагментарно, представленное исследование восполняет этот пробел, позволяя выявить специфические морфологические и биохимические маркеры комбинированного воздействия. Такой подход открывает перспективы для углублённого понимания механизмов радиационно-индуцированных метаболических расстройств и разработки новых стратегий радиационной защиты и коррекции патологических состояний при сахарном диабете.

Efficiency (in Kazakh) : Эксперименттік жануарларда 2 типті қант диабетінің қайта өндіруге болатын моделін растау радиобиологиялық және патофизиологиялық зерттеулер үшін айрықша маңызға ие. Алынған нәтижелер иондаушы сәулелену мен диабеттік бұзылыстардың біріктірілген әсері кезінде туындайтын метаболикалық, биохимиялық, иммунологиялық және морфологиялық өзгерістерді кешенді түрде зерттеу мүмкіндігін көрсетті. Иондаушы сәулеленудің қант алмасу үдерістеріне және иммундық жауапқа әсері туралы деректер фрагментарлы сипатта болғанымен, бұл зерттеу сол олқылықтың орнын толтырып, аралас әсердің ерекше морфологиялық және биохимиялық маркерлерін анықтауға мүмкіндік берді. Мұндай тәсіл радиациямен индуцирленген метаболикалық бұзылыстардың механизмдерін терең түсінуге және қант диабеті жағдайындағы сәулелік зақымдануларды түзету мен алдын алу стратегияларын жетілдіруге жол ашады.

Field of application (in Russian) : Медицина и здравоохранение.

Field of application (in Kazakh) : Медицина және денсаулық сақтау.