The object of research, development or design (in Russian) : Зернобобовые культуры (нут, чечевица, люпин, горох, фасоль)

The object of research, development or design (in Kazakh) : Дәнді бұршақ дақылдары (ноқат, жасымық, люпин, асбұршақ,үрмебұршақ )

Aim of work (in Russian) : Повышение производительности АПК РК за счет создания и ускоренного внедрения высокопродуктивных и устойчивых к стрессовым факторам среды сортов зернобобовых культур нового поколения с использованием мирового генетического разнообразия, методов классической селекции и современных методов биологии.

Aim of work (in Kazakh) : Дүниежүзілік генетикалық әртүрлілікті, классикалық селекция әдістерін және қазіргі заманғы биологиялық әдістерді пайдалана отырып, дәнді бұршақ дақылдардың жоғары өнімді және күйзеліске төзімді жаңа сорттарын шығару және оны жеделдетіп енгізу арқылы ҚР АӨК өнімділігін арттыру.

Методы исследования (на русском) : Будут проведены исследования с использованием современных методов биологии для выявления высокопродуктивных, засухоустойчивых, устойчивых к болезням и вредителям линии и номеров зернобобовых культур Будут собраны первичные данные о количественных характеристиках и элементах продуктивности растений для определения динамики роста и прогрессивных изменений, отобраны образцы снопового материала и проведен структурный анализа (desk) в различных питомниках в процессе селекции. Цифровая технология для определения фенотипов растений. Метод основан на использовании модели RGB для получения высококачественного цветного цифрового изображения исследуемого объекта, а затем с использованием программного пакета Image J для структурного и цветового анализа данных и математической обработки. Статистическая обработка результатов эксперимента для обеспечения достоверности данных будет проводиться в программной среде R (https://cran.r-project.org /). С открытым исходным кодом и в программе Windows Excel дисперсионный анализ (ANOVA) будет использоваться с IBM SPSS25.0 (IBM Inc.).

Методы исследования (на казахском) : Жоғары өнімді, құрғақшылыққа төзімді, ауру мен зиянкестерге төзімді линияларды және бұршақ тұқымдас дақылдардың санын анықтау үшін заманауи биологиялық әдістерді қолдану арқылы зерттеулер жүргізілетін болады. Өсу динамикасы мен үдемелі өзгерістерді анықтау үшін өсімдік өнімділігінің сандық сипаттамалары мен элементтері туралы алғашқы деректер жиналады, бау материалының үлгілері таңдалады және іріктеу процесінде әртүрлі питомниктерде құрылымдық талдау (парта) жүргізіледі. Өсімдіктердің фенотиптерін анықтаудың цифрлық технологиясы. Әдіс зерттелетін объектінің жоғары сапалы түрлі-түсті цифрлық бейнесін алу үшін RGB моделін пайдалануға, содан кейін құрылымдық және түсті деректерді талдау және математикалық өңдеу үшін Image J бағдарламалық пакетін пайдалануға негізделген. Деректердің сенімділігін қамтамасыз ету үшін эксперимент нәтижелерін статистикалық өңдеу R бағдарламалық ортасында (https://cran.r-project.org/) жүзеге асырылады. Ашық бастапқы коды және Windows Excel, дисперсияны талдау (ANOVA) IBM SPSS25.0 (IBM Inc.) бірге пайдаланылады.

Obtained results and novelty (in Russian) : Во всех селекционных питомниках (коллекционный питомник, гибридный питомник, СП1 – СП2, КП, КСИ, ЭСИ) подготовлен селекционный материал, всего 11740 зернобобовых культур (по нуту – 4787, по гороху - 3879, по чечевице - 1899, по фасоли - 1065, по люпину - 120). В различных почвенно-климатических зонах Казахстана произведена закладка опытов зернобобовых культур. Проведена гибридизация в объёме 609 комбинаций, всего опылено 7172 цветка, получено 1208 гибридных семян. По первичному семеноводству было произведено семян высших репродукций зернобобовых культур всего 136,6 тонны, в том числе: нут — 94,56 тонны; горох — 25,5 тонны; чечевица — 15,2 тонны; фасоль — 1 тонна и люпин — 0,4 тонны. Внедрены новые сорта зернобобовых культур на площади 247 га. Проведены 2 обучающих семинара, 3 «День поля», 3 брошюры, опубликованы 5 рекомендаций и 4 публикация в Facebook и проведены 3 консультации по темам: «Новые технологии выращивания гороха на юго-востоке Казахстана», «Новые сорта нута, их сортовая технология и семеноводство» и «Сортовая технология и семеноводство новых сортов фасоли». По результатам научных исследований, проведенных в рамках программы опубликованы 4 статьи в рецензируемом научном журнале рекомендованном КОКНВО, 4 статьи в изданиях входящих в перечень ВАК и 2 статьи приняты на публикацию в рецензируемых научных изданиях с процентилем 81% и 54% в базе Scopus. В рамках программы принимает участие 1 Phd – докторант, 1 магистрант и 2 аспиранта.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Барлық селекциялық питомниктерде (коллекциялық, гибридтік, СП1–СП2, КП, КСИ, ЭСИ) 11 740 дәнді-бұршақ дақылының селекциялық материалы дайындалды: ноқат – 4 787, бұршақ – 3 879, жасымық – 1 899, үрме бұршақ – 1 065, люпин – 120. Қазақстанның түрлі аймақтарында тәжірибелер салынды. 609 комбинацияда будандастыру жүргізіліп, 7 172 гүл қолдан тозаңдандырылып, 1 208 гибридті тұқым алынды. Бастапқы тұқым шаруашылығында жоғары репродукциялы тұқымның жалпы көлемі – 136,6 т (ноқат – 94,56 т, бұршақ – 25,5 т, жасымық – 15,2 т, үрме бұршақ – 1,0 т, люпин – 0,4 т). Жаңа сорттар 247 га алқапқа енгізілді. Өткізілген іс-шаралар: 2 оқыту семинары, 3 «Дала күні», 3 брошюра, 5 ұсыным, Facebook-те 4 жарияланым және 3 консультация («Бұршақ өсірудің жаңа технологиялары», «Жаңа ноқат сорттары және тұқым шаруашылығы», «Фасольдің жаңа сорттарының сорттық технологиясы»). Нәтижесінде КОКНВО журналдарында – 4, ВАК тізімінде – 4 мақала жарияланып, Scopus базасында процентилі 81 және 54 екі мақала қабылданды. Бағдарламаға 1 PhD докторант, 1 магистрант және 2 аспирант қатысады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : За первый год по результатам исследований выделенные перспективные номера зернобобовых культур превышают достоверно стандарты на 2-5 ц/га

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бірінші жылы зерттеу нәтижелері бойынша дәнді-бұршақты дақылдардың бөлінген перспективалық нөмірлері 2-5 ц/га-ға шынайы стандарттардан асады

Level of implementation (in Russian) : На данный момент рекомендованные сорта зернобобовых культур внедрены на площади 247 га

Level of implementation (in Kazakh) : Қазіргі уақытта дәнді-бұршақты дақылдардың ұсынылған сорттары 247 га алқапқа енгізілді

Efficiency (in Russian) : Новые сорта зернобобовых культур внедрены в сельское хозяйство за счет производства высококачественных семян и научного сопровождения с разработанными сортовыми технологиями.

Efficiency (in Kazakh) : Дәнді-бұршақты дақылдардың жаңа сорттары ауыл шаруашылығына жоғары сапалы тұқым өндіру және әзірленген сорттық технологиялармен ғылыми сүйемелдеу есебінен енгізілді.

Field of application (in Russian) : Элитно-семеноводческие хозяйства и сельхоз-товаропроизводители Республики Казахстан

Field of application (in Kazakh) : Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер және элиталық тұқым өсіру шаруашылықтары