The object of research, development or design (in Russian) : Вирусы косточковых и орехоплодных культур

The object of research, development or design (in Kazakh) : Сүйекті жеміс және жаңғақты дақылдардың вирустары.

Aim of work (in Russian) : Разработка высокоэффективных систем диагностики вирусов абрикоса и грецкого ореха, и изучение их распространенности в Казахстане.

Aim of work (in Kazakh) : Өрік пен грек жаңғағы вирустарын диагностикалаудың жоғары тиімді жүйелерін әзірлеу және олардың Қазақстанда таралуын зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Методы молекулярной диагностики (мультиплексная ПЦР в реальном времени, петлевая изотермическая амплификация – LAMP), иммуноферментного анализа (DAS-ELISA) и биоинформатики для дизайна праймеров и филогенетического анализа. Проведен масштабный фитосанитарный мониторинг насаждений в Алматинской и Туркестанской областях.

Методы исследования (на казахском) : Молекулалық диагностика әдістері (нақты уақыттағы мультиплексті ПТР, ілмекті изотермиялық амплификация – LAMP), иммуноферменттік талдау (DAS-ELISA) және праймерлерді жобалау мен филогенетикалық талдау үшін биоинформатика. Алматы және Түркістан облыстарындағы екпелерге ауқымды фитосанитарлық мониторинг жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате исследования разработаны и оптимизированы три новые тест-системы: две мультиплексные ПЦР-РВ системы для диагностики шести вирусов в образцах абрикоса и грецкого ореха и одна LAMP-система для экспресс-диагностики карантинного вируса PPV. Анализ 595 образцов выявил широкое распространение вирусных патогенов, с наибольшей долей заражения у сливы (13,7%). Карантинный вирус PPV обнаружен во всех исследованных косточковых культурах и в грецком орехе. Впервые для Казахстана в образцах сливы идентифицированы вирусы Prunus virus F (PVF) и Plum bark necrosis stem pitting-associated virus (PBNSPaV). Филогенетический анализ показал, что большинство выявленных вирусов являются результатом интродукции через зараженный посадочный материал. Разработанные тест-системы готовы к внедрению в практику фитосанитарных служб для оперативного контроля, что позволит сделать диагностику доступной для фермеров Казахстана и предотвратить значительные экономические потери в садоводстве.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде үш жаңа тест-жүйесі әзірленіп, оңтайландырылды: өрік пен грек жаңғағы үлгілеріндегі алты вирусты диагностикалауға арналған екі мультиплексті ПТР-РВ жүйесі және карантиндік PPV вирусын экспресс-диагностикалауға арналған бір LAMP-жүйесі. 595 үлгіні талдау вирустық патогендердің кең таралғанын анықтады, ең жоғары зақымдану деңгейі алхорыда (13,7%) байқалды. Карантиндік PPV вирусы барлық зерттелген сүйекті дақылдарда және грек жаңғағында анықталды. Қазақстан үшін алғаш рет алхоры үлгілерінен Prunus virus F (PVF) және Plum bark necrosis stem pitting-associated virus (PBNSPaV) вирустары анықталды. Филогенетикалық талдау көрсеткендей, анықталған вирустардың көпшілігі зақымданған отырғызу материалы арқылы интродукция нәтижесі болып табылады. Әзірленген тест-жүйелер фитосанитарлық қызметтердің тәжірибесіне жедел бақылау үшін енгізуге дайын, бұл диагностиканы Қазақстан фермерлері үшін қолжетімді етуге және бау-бақша шаруашылығындағы елеулі экономикалық шығындардың алдын алуға мүмкіндік береді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Ключевым конструктивным результатом проекта является создание трех высокоэффективных диагностических тест-систем (две мультиплексные на основе ПЦР-РВ и одна экспресс-система на основе LAMP). Эти системы, в сочетании с оптимизированными протоколами выделения РНК, обеспечивают высокую чувствительность и надежность при выявлении шести экономически значимых вирусов косточковых и орехоплодных культур. Технико-экономическая эффективность заключается в возможности проведения быстрого и точного фитосанитарного мониторинга, что позволяет своевременно выявлять серьезные риски, такие как широкое распространение карантинного вируса оспы сливы (PPV). Внедрение разработанных систем в практику фитосанитарных служб является основой для создания национальной программы сертификации посадочного материала, что напрямую способствует снижению экономических потерь и повышению устойчивости садоводства в Казахстане.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жобаның негізгі конструктивті нәтижесі – үш жоғары тиімді диагностикалық тест-жүйесін (ПТР-РВ негізіндегі екі мультиплексті және LAMP негізіндегі бір экспресс-жүйе) құру болып табылады. Бұл жүйелер РНҚ-ны бөліп алудың оңтайландырылған хаттамаларымен бірге сүйекті және жаңғақты дақылдардың экономикалық маңызы бар алты вирусын анықтауда жоғары сезімталдық пен сенімділікті қамтамасыз етеді. Техникалық-экономикалық тиімділігі жылдам әрі дәл фитосанитариялық мониторинг жүргізу мүмкіндігінде жатыр, бұл қара өрік шешек (PPV) вирусының кең таралуы сияқты елеулі қауіптерді уақтылы анықтауға мүмкіндік береді. Әзірленген жүйелерді фитосанитариялық қызметтердің тәжірибесіне енгізу отырғызу материалдарын сертификаттаудың ұлттық бағдарламасын құруға негіз болады. Бұл өз кезегінде экономикалық шығындарды азайтуға және Қазақстандағы бау шаруашылығының тұрақтылығын арттыруға тікелей ықпал етеді.

Level of implementation (in Russian) : Созданы три прототипа тест-систем диагностики вирусов абрикоса и грецкого ореха: 1. На вирусы PNRSV, PDV, ApMV и ACLSV (ПЦР-РВ); 2. На вирусы PPV и CLRV (ПЦР-РВ); 3. На вирус PPV (LAMP). Получен 1 патент на полезную модель в Казахстанское патентное бюро. Подготовлено руководство по использованию тест-систем.

Level of implementation (in Kazakh) : Өрік пен грек жаңғағы вирустарын диагностикалауға арналған тест-жүйелердің үш прототипі жасалды: 1. PNRSV, PDV, ApMV және ACLSV вирустарына арналған (Нақты уақыттағы ПТР); 2. PPV және CLRV вирустарына арналған (Нақты уақыттағы ПТР); 3. PPV вирусына арналған (LAMP). Қазақстандық патенттік бюродан пайдалы модельге 1 патент алынды. Тест-жүйелерді пайдалану бойынша нұсқаулық дайындалды.

Efficiency (in Russian) : Опубликована 1 (одна) статья в журнале Microorganisms (Q2, 78%). Опубликована 1 (одна) статья в журнале, рекомендованный КОКСНВО.

Efficiency (in Kazakh) : Microorganisms (Q2, 78%) журналында 1 (бір) мақала жарияланды. БҒССҚК (КОКСНВО) ұсынған журналда 1 (бір) мақала жарияланды.

Field of application (in Russian) : биотехнология растений, растениеводство, плодоводство, питомниководство.

Field of application (in Kazakh) : өсімдіктер биотехнологиясы, өсімдік шаруашылығы, жеміс шаруашылығы, тәлімбақ шаруашылығы. биотехнология растений, растениеводство, плодоводство, питомниководство.