The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследований являлись естественные леса южного Казахстана, искусственные лесные насаждения северного и восточного регионов, лесные насаждения на землях осушенного дна Аральского моря, коллекции интродуцентов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеудің нысандары Оңтүстік Қазақстанның табиғи ормандары, Солтүстік және Шығыс аймақтарының жасанды орман екпелері, Арал теңізінің құрғаған табанындағы орман екпелері, интродуценттер коллекциялары болды.

Aim of work (in Russian) : Цель исследования - научно-технологическое обеспечение лесного хозяйства Казахстана с целью рационального использования и эффективного сохранения лесных ресурсов.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеулердің мақсаты – Қазақстанның орман шаруашылығын орынды пайдалану мен орман ресурстарын тиімді сақтау үшін ғылыми-технологиялық қамтамасыз ету.

Методы исследования (на русском) : Методы исследований – рекогносцировочное обследование естественных лесов и искусственных лесных насаждений, закладка опытных объектов, в том числе с использовванием посадочного материала с закрытой корневой системой и обработкой гербицидами, применение методов клонального микрооразмножения и гистохимических исследований, сбор экспериментального материала на пробных площадях, обработка эксперимеентального материала с использованием методов математической статистики.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері – табиғи ормандар мен жасанды орман екпелеріне рекогносцировкалық тексеру жүргізу, тәжірибелік нысандарды салу, оның ішінде жабық тамыр жүйесі бар отырғызу материалын және гербицидтерді қолдану, клондық микрокөбейту және гистохимиялық зерттеу әдістерін қолдану, сынақ алаңдарында тәжірибелік материал жинау, тәжірибелік материалды математикалық статистика әдістерін қолдану арқылы өңдеу.

Obtained results and novelty (in Russian) : Определены посевные качества семян галофитных кустарников и полукустарников. Проведен их посев на питомнике и землях осушенного дна Аральского моря, а также посадка с применением стимуляторов роста и адсорбирующих влагу вееществ. Показаны результаты инвентаризации посевов и посадок. Приведены данные по приживаемости лесных культур P. sylvestris, созданных с использованием посадочного материала с закрытой корневой системой в северном и восточном регионах. Показано влияние гербицидов на динамику численности сорных растений на паровых полях, в посевном отделении лесных питомников и в лесных культурах двух регионов Казахстана (в северном – для Pinus sylvestris, восточном - Picea obovatа), а также на рост и состояние молодых растений исследуемых видов. Приведены материалы по остаточному содержанию гербицидов в почве и хвое (на примере P. sylvestris). Отражены показатели роста и развития привлеченных декоративных кустарников в Северном Казахстане, дана оценка их декоративности и устойчивости к неблагоприятным зимним условиям района исследования с использованием гистохимических методов. Приведены результаты опытов по вегетативному размножению (зеленое черенкование) декоративных кустарников. Изучены лесоводственные показатели растительных сообществ с участием Populus talassica в Западном и Северном Тянь-Шане. Выявлены питательные среды для получения массового развития побегов и укоренения in vitro микропобегов Populus talassica и Euonymus semenovii.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Галофитті бұталар мен жартылай бұталар тұқымдарының себу сапалары анықталды. Олардың көшетханада және Арал теңізінің құрғаған түбінде себуі, сондай-ақ өсу стимуляторлары мен ылғал сіңіргіш заттарды қолдана отырып отырғызу жүргізілді. Себу мен отырғызу бойынша есептеу нәтижелері көрсетілді. Солтүстік және шығыс өңірлерде жабық түбір жүйесі бар отырғызу материалын қолдану арқылы құрылған P. sylvestris орман дақылдарының түбір жаюы бойынша деректер келтірілді. Қазақстанның екі өңірінде (солтүстікте – Pinus sylvestris үшін, шығыста – Picea obovata үшін) пар жерлерде, орман көшетханаларының себу бөлімшелеріндегі және орман дақылдарындағы арамшөптер санының динамикасына, сондай-ақ зерттелетін түрлердің жас өсімдіктерінің өсуі мен жағдайына гербицидтердің әсері көрсетілді. Топырақ пен інелердегі (мысал ретінде P. sylvestris) гербицидтердің қалдық мөлшері бойынша материалдар берілді. Солтүстік Қазақстанда тартылған сәндік бұталардың өсуі мен дамуының көрсеткіштері көрсетілді, гистохимиялық әдістерді қолдану арқылы олардың сәнділігі мен зерттеу ауданының қолайсыз қысқы жағдайларына төзімділігі бағаланды. Сәндік бұталарды вегетативті көбейту бойынша тәжірибелердің нәтижелері келтірілді. Батыс және Солтүстік Тянь-Шаньда Populus talassica қатысуымен өсімдік қауымдастықтарының орман шаруашылығы көрсеткіштері зерттелді. Populus talassica және Euonymus semenovii микробұтақтарының in vitro жағдайында жаппай бұтақтануы мен тамырлануын алу үшін оңтайлы қоректік орталар анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : На осушенном дне Аральского моря глубина залегания грунтовых вод составляет 2,0-2,8 м. Гидропосев обеспечивает сохранность сеянцев до 57% для C. caput-medusae, S. rishteri и A. aphylla. Приживаемость осенних посадок P. sylvestris с закрытой корневой системой составила 95,3% в северном регионе, после зимнего периода снижение на 5-6%. Весенние посадки показали долю здоровых растений от 14,9% до 41,8% в ТОО «Астана орманы» и от 13,2% до 55,8% в КГУ «УЛХ «Букпа». В восточном регионе приживаемость осенних посадок двулетних сеянцев достигает 93,5%. Применение гербицида Анкор-85 в восточном регионе при выращивании P. obovata обеспечивает уничтожение или подавление сорной растительности до 80%. В условиях Северного Казахстана 92,3% интродуцированных кустарников сформировали хорошо развитую крону, 82,6% растений показали осеннее расцвечивание листьев, 61,5% сортов характеризуются высокой степенью декоративности. Для Populus talassica оптимальная среда ½ MS + зеатин 1,0 мг/л обеспечивает частоту регенерации 40% и коэффициент мультипликации 3,8±1,0 побегов на эксплант, укоренение на безгормональных средах MS и WPM – 20% и 25% соответственно. Для Euonymus semenovii среда ½ MS + зеатин 1,0 мг/л обеспечивает частоту регенерации 87,2% и коэффициент мультипликации 3,8±2,9 побегов на эксплант, укоренение in vitro на безгормональной среде ½ MS – 35% после 16 недель культивирования.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Арал теңізінің кебіп қалған түбінде жер асты суларының тереңдігі 2,0-2,8 м құрайды. Гидросебу C. caput-medusae, S. rishteri және A. aphylla үшін көшеттердің 57%-ға дейін сақталуын қамтамасыз етеді. Солтүстік өңірде жабық тамыр жүйесі бар P. sylvestris-тің күзгі отырғызуларының тамырлануы 95,3% құрады, қысқы кезеңнен кейін 5-6%-ға төмендеу байқалды. Көктемгі отырғызулар «Астана орманы» ЖШС-де сау өсімдіктердің 14,9%-дан 41,8%-ға дейін және «Бұқпа ОШМ» ММК-да 13,2%-дан 55,8%-ға дейін үлесін көрсетті. Шығыс өңірде екі жылдық көшеттердің күзгі отырғызуларының тамырлануы 93,5%-ға жетеді. Шығыс өңірде P. obovata өсіру кезінде Анкор-85 гербицидін қолдану арамшөптердің 80%-ға дейін жойылуын немесе басылуын қамтамасыз етеді. Солтүстік Қазақстан жағдайында бұталардың 92,3%-ы жақсы дамыған тәж қалыптастырды, өсімдіктердің 82,6%-ы жапырақтардың күзгі түсті болуын көрсетті, сорттардың 61,5%-ы жоғары декоративтілік дәрежесімен сипатталады. Populus talassica үшін оптималды орта ½ MS + зеатин 1,0 мг/л регенерация жиілігін 40% және эксплантқа 3,8±1,0 бүршіктің мультипликация коэффициентін қамтамасыз етеді, MS және WPM гормонсыз орталарында тамырлану сәйкесінше 20% және 25% құрайды. Euonymus semenovii үшін ½ MS + зеатин 1,0 мг/л ортасы регенерация жиілігін 87,2% және эксплантқа 3,8±2,9 бүршіктің мультипликация коэффициентін қамтамасыз етеді, ½ MS гормонсыз ортасында in vitro тамырлану 16 апта өсірілгеннен кейін 35% құрайды.

Level of implementation (in Russian) : Внедрение результатов работ осуществлено в двух организациях Республики Казахстан. В филиал «Северный регион» Республиканского государственного казенного предприятия «Республиканский лесной селекционно-семеноводческий центр» Комитета лесного хозяйства и животного мира Министерства экологии и природных ресурсов Республики Казахстан (г. Щучинск) переданы укорененные черенки второго года развития декоративных кустарников пятнадцати видов и сортов интродуцентов в количестве 320 шт., что подтверждено актом внедрения от 20.05.2025 г. В Астанинский ботанический сад – филиал РГП на ПХВ «Институт ботаники и фитоинтродукции» Комитета лесного хозяйства и животного мира Министерства экологии и природных ресурсов Республики Казахстан переданы адаптированные к условиям Северного Казахстана растения рябинника рябинолистного (Sorbaria sorbifolia (L.) A.Braun) в количестве 100 шт. (акт внедрения от 24.09.2025 г.), а также семена шиповника Альберта (Rosa alberti Regel) – 160 шт., боярышника Королькова (Crataegus chlorocarpa Lenné & K.Koch) – 150 шт., барбариса разноцветоножкового (Berberis heteropoda Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.) – 50 шт., собранные в ГНПП «Иле-Алатауский» для проведения интродукционных испытаний и оценки адаптационного потенциала видов (акт внедрения от 25.09.2025 г.).

Level of implementation (in Kazakh) : Жұмыс нәтижелерін енгізу Қазақстан Республикасының екі ұйымында жүзеге асырылды. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің «Республикалық орман селекциялық-тұқым шаруашылығы орталығы» республикалық мемлекеттік шаруашылық кәсіпорнының «Солтүстік өңір» филиалына (Щучинск қ.) он бес түр мен сортты интродуценттердің екінші жыл дамуындағы тамырланған сүрлемдері 320 дана мөлшерінде берілді, бұл 20.05.2025 ж. енгізу актісімен расталған. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің ШЖҚ РМК «Ботаника және фитоинтродукция институты» филиалы – Астана ботаникалық бағына Солтүстік Қазақстан жағдайларына бейімделген шұғыла жапырақты шұғылақ (Sorbaria sorbifolia (L.) A.Braun) өсімдіктері 100 дана мөлшерінде (24.09.2025 ж. енгізу актісі), сондай-ақ «Іле-Алатау» МҰТП-нан жиналған Альберт итмұрыны (Rosa alberti Regel) тұқымдары – 160 дана, Корольков долана (Crataegus chlorocarpa Lenné & K.Koch) – 150 дана, әртүрлі аяқты барбарис (Berberis heteropoda Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.) – 50 дана интродукциялық сынақтар өткізу және түрлердің бейімделу әлеуетін бағалау үшін берілді (25.09.2025 ж. енгізу актісі).RetryClaude can make mistakes. Please double-check responses.

Efficiency (in Russian) : Экономический эффект заключается в следующем: использование посадочного материала с закрытой корневой системой позволит увеличить сроки посадки, повысить приживаемость растений и снизить расход посадочного материала вдвое; применение гербицидов в лесных питомниках и культурах сократит количество ручных прополок в два раза за сезон; разработка эффективных методов вегетативного размножения приведет к расширению ассортимента декоративных растений, устойчивых к условиям Северного Казахстана, созданию доступного разводочного материала, увеличению выхода укорененных растений на 15-35% и снижению себестоимости декоративных таксонов; применение методов клонального микроразмножения позволит получать тысячи растений от единичных экземпляров за короткое время, сэкономить площади для хранения ценных форм растений и сократить сроки создания оздоровленных маточников на 1-2 года. Экологический эффект разработок заключается в совершенствовании охраны и рационального использования лесных ресурсов в различных регионах Казахстана с сохранением редких реликтовых лесных видов и их экосистем. Социальный эффект состоит в уменьшении пыльно-солевых выбросов и повышении кормоемкости пастбищ за счет создания фитомелиоративных насаждений на осушенном дне Аральского моря путем посева солеустойчивых кустарников и полукустарников. Методы размножения in vitro направлены на сохранение биологического разнообразия лесных видов.

Efficiency (in Kazakh) : Экономикалық әсері мынада: жабық тамыр жүйесімен отырғызу материалын пайдалану отырғызу мерзімдерін ұзартуға, өсімдіктердің тіршілік қабілетін арттыруға және отырғызу материалын екі есе азайтуға мүмкіндік береді; орман питомниктері мен дақылдарында гербицидтерді қолдану маусым бойына қолмен арамшөптерді тазартуды екі есе қысқартады; вегетативті көбейтуге арналған тиімді әдістерді әзірлеу Солтүстік Қазақстанның жағдайларына төзімді декоративті өсімдіктер ассортиментін кеңейтуге, қолжетімді көбею материалын жасауға, тамырланған өсімдіктердің шығымдылығын 15-35%-ға арттыруға және декоративті таксондардың өзіндік құнын төмендетуге алып келеді; клональды микро-көбейту әдістерін қолдану бірегей үлгілерден мыңдаған өсімдіктер алуға, құнды өсімдік формаларын сақтау үшін алаңдарды үнемдеуге және сау маточникдер құру мерзімдерін 1-2 жылға қысқартуға мүмкіндік береді. Экологиялық әсерлер, әзірлемелердің, Қазақстанның әртүрлі аймақтарындағы орман ресурстарын қорғау мен тиімді пайдалануды жетілдіруде, сирек реликті орман түрлерін және олардың экожүйелерін сақтау арқылы көрінеді. Әлеуметтік әсер Арал теңізінің құрғаған түбінде тұзды желмен ұшатын шаңның азаюы және тұзға төзімді бұталар мен жартылай бұталарды егу арқылы жайылымдардың азықтылық сыйымдылығын арттыру арқылы фитомелиоративтік екпелерді құрудан тұрады. In vitro көбейту әдістері орман түрлерінің биологиялық әртүрлілігін сақтауға бағытталған.

Field of application (in Russian) : Область применения: лесное хозяйство, защитное лесоразведение, воспроизводство лесов, биотехнология, сохранение биоразнообразия, озеленение.

Field of application (in Kazakh) : Қолдану саласы: орман шаруашылығы, қорғаныштық орман өсіру, орманды қалпына келтіру, биотехнология, биоалуантүрлілікті сақтау, көгалдандыру.