The object of research, development or design (in Russian) : cорта и подвои яблони казахстанской и зарубежной селекции

The object of research, development or design (in Kazakh) : қазақстандық және шетелдік алма сорттары мен телітушілері

Aim of work (in Russian) : Повышение производительности АПК РК за счет создания инновационной системы безвирусного питомниководства на основе биотехнологии с формированием основного оригинального пребазисного фонда ценных сортов и подвоев яблони, производством базисного посадочного материала для системы маточников, маточно-черенковых садов и питомников с высоким уровнем агротехники.

Aim of work (in Kazakh) : Биотехнология негізінде алманың құнды сұрыптары мен тамырсабақтарының негізгі түпнұсқалық пребазистік қорын құра отырып, жоғары агротехникалық фонда аналықтар, көшеттіктер және аналық-қалемшелік бақ жүйесі үшін базистік отырғызу материалын өндіру жолымен вируссыз тәлімбақ шаруашылығының инновациялық жүйесін құру арқылы Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенінің өнімділігін арттыру.

Методы исследования (на русском) : В процессе исследований использованы методические указания и публикации по клональному микроразмножению, оздоровлению от вирусных инфекций, вирусологии, защите растений, питомниководству, молекулярному анализу и генотипированию, а также опыт работы исполнителей проекта

Методы исследования (на казахском) : Клонды микрокөбейту, вирустық инфекциялардан сауықтыру, вирусология, өсімдік қорғау, тәлімбақ шаруашылығы, молекулярлық талдаулармен генотиптеу бойынша әдістемелік нұсқаулар мен жарияланымдар, сонымен қатар жоба авторларының жұмыс тәжірибесі пайдаланылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые в Республике определён видовой состав вирусных инфекции в садах и питомниках. Образцы из 31 сортов и 21 подвоев Алматинской и Туркестанской областей были протестированы на наличие 11 вирусов и вирусоподобных патогенов. На сортах наиболее часто выявлялись вирусы ASPV, ApMV, ACLSV, ASGV впервые обнаружены вирус ARWV1, ARWV2 и AHVd. На подвоях обнаружены вирусы, AGCV, ASPV, ACLSV и AHVd. Все генотипы комплексно заражены несколькими вирусами. Оздоровлены отобранные кандидаты в пребазисные растения 7 сортов яблони методами термо-, криотерапии и культуры апикальных меристем. Сформирован основной пребазисный генофонд 7 ценных сортов яблони, имеющих генетические паспорта (Апорт, Айнур, Восход, Максат, Салтанат GoldenDelicious, GrannySmith). Оздоровлены отобранные кандидаты в пребазисные растения 5 форм клоновых подвоев яблони методами термо-, хемо-, криотерапии и культуры апикальных меристем. Сформирован основной пребазисный и базисный генофонд пяти форм клоновых подвоев яблони (Жетысу 5, АРМ-18, Б-7-35, М-9, B-9) и семенного подвоя дикой яблони Malus Sieversii в количестве: in vitro - 5200 шт, защищенном грунте – 4060 шт. Генотипированы и созданы генетические паспорта 5 форм клоновых подвоев яблони, в т.ч. казахстанской селекции, с использованием 17 SSR маркеров. Проведена паспортизация безвирусных оригинальных пребазисных растений 7 сортов и 5 подвоев, в т.ч. местной селекции, включая морфологические и генетические признаки.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 31 сорт пен 21 клондық телітушілердің үлгілері 11 түрлі вирус пен вирустәрізді патогендердің бар-жоғына тестіленді. Сорттарда ең жиі анықталған вирустар – ASPV, ApMV, ACLSV және ASGV болды, ал ARWV1, ARWV2 және AHVd вирустары алғаш рет тіркелді. Телітушілер үлгілерінен AGCaV, ASPV, ACLSV және AHVd вирустары анықталды. Барлық зерттелген генотиптер бірнеше вирустық патогендермен кешенді түрде зақымданғаны белгілі болды. Барлық генотиптер бірнеше вирустармен аралас зақымданған. Пребазистік өсімдікке таңдап алынған кандидат 5 сорттың термо- және криотерапия, апикальды меристема мәдениеті әдістері арқылы сауықтырылып, пребазистік өсімдіктер алынды. Алманың генетикалық паспорттары бар 7 құнды сортының (Апорт, Айнұр, Восход, Максат, Golden Delicious, Granny Smith, Салтанат) негізгі in vitro пребазистік генқоры (453 дана) қалыптастырылды. 5 телітушінің кандидаттары термо-, хемо- және криотерапия және апикальды меристема мәдениеті арқылы сауықтырылып, пребазистік өсімдіктер алынды. Алманың 5 клондық телітуші формасы (Жетісу 5, АРМ-18, Б-7-35, М-9, В-9) және жабайы Malus sieversii тұқымдық телітушінің негізгі пребазистік генқоры құрылды: in vitro – 5200 дана, қорғалған топырақта – 4060 дана. 5 клондық телітуші формасы, оның ішінде қазақстандық селекцияның Жетысу 5 үлгісі 17 SSR маркері арқылы генотиптеліп, генетикалық паспорттары жасалды. Алманың 7 сорты мен 5 телітушінің вируссыз оригиналды пребазистік өсімдіктері морфологиялық және генетикалық белгілерімен бірге паспортталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Создан и паспортизирован пребазисный генофонд 7 сортов и 5 форм клоновых подвоев яблони. Заготовлены около ≈7500 шт in vitro и ex vitro растений для закладки безвирусных насаждений.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Алманың 7 сорты пен 5 клондық телітушісінің пребазистік генқоры құрылып, паспортталды. Вируссыз отырғызу материалдарын көбейту үшін шамамен ≈7500 дана in vitro және ex vitro өсімдіктер дайындалды.

Level of implementation (in Russian) : В составе Лаборатории генофонда in vitro запущена лаборатория молекулярных анализов и отработана методика диагностики вирусов с использованием RT-qPCR, генотипирование и паспортизация пребазисных и базисных растений. Результаты исследований на основе современной методологии биотехнологии растений и молекулярно-генетических исследований внедрены в работу лаборатории генофонда in vitro и лаборатории биотехнологии садовых культур для создания пребазисного и базисного генофонда сортов и подвоев яблони.

Level of implementation (in Kazakh) : In vitro генқоры зертханасының құрамында молекулалық талдаулар зертханасы іске қосылып, RT-qPCR әдісін қолдану арқылы вирустарды диагностикалау әдістемесі, сондай-ақ пребазистік және базистік өсімдіктердің генотиптеу мен паспортизациялау жұмыстары жолға қойылды. Өсімдік биотехнологиясының заманауи әдістемесі мен молекулалық-генетикалық зерттеулер негізінде алынған нәтижелер in vitro генқоры зертханасы мен бау-бақша дақылдарының биотехнологиясы зертханасының жұмысына енгізіліп, алма сорттары мен телітушілерінің пребазистік және базистік генқорын қалыптастыруда қолданылуда.

Efficiency (in Russian) : Определен видовой состав вирусов и вироидов, и степень зараженности многолетних насаждений. Оздоровлены 7 сортов и 5 форм клоновых подвоев яблони от вирусной инфекции с помощью in vitro способов. Создан и паспортизирован пребазисный генофонд 7 сортов и 5форм клоновых подвоев яблони; генотипированы 5 форм клоновых подвоев яблони, в том числе отечественной селекции -Жетысу 5 согласно рекомендациям UPOV, что повысило статус Института в качестве производителя высококачественного посадочного материала. Уровни готовности технологий: TRL-5. Результат исследования с использованием пилотных партий (терапия in vitro) заложил основу для производственного процесса, который соответствует cGMP (сиДжиЭмПи) (действующей надлежащей производственной практике) - производство пилотных партий в соответствии с требованиями (безвирусный пребазисный и базисный генофонд в условиях invitroи exvitro).

Efficiency (in Kazakh) : Көпжылдық екпелердегі вирустар мен вироидтердің түрлік құрамы және залалдану деңгейі анықталды. In vitro әдістері арқылы алманың 7 сорты мен 5 телітушісі вирустық инфекциялардан сауықтырылды; пребазистік өсімдіктердің фитосанитарлық жағдайы жақсартылды. Алманың 7 сорты мен 5 телітушісі пребазистік генқоры құрылып, паспортталды; отандық селекцияның Жетісу 5 телітушісі UPOV талаптарына сәйкес генотиптеліп, Институттың жоғары сапалы отырғызу материалын өндіруші ретіндегі мәртебесін арттырды.

Field of application (in Russian) : сельское хозяйство, плодоводство, биотехнология.

Field of application (in Kazakh) : ауыл шаруашылығы, жеміс шаруашылығы, тәлімбақ шаруашылығы, биотехнология.