The object of research, development or design (in Russian) : Исследование структуры легких ядер является ключевым для понимания свойств взаимодействия между нуклонами. В отличие от более тяжелых ядер, теоретические расчеты для ядер с массами A≤16 могут зачастую быть проведены ab initio, без введения эффективного нуклон-нуклонного взаимодействия. При этом такой тип взаимодействия необходимо учитывать для более реалистичного описания структуры ядер. Известно, что протон (p) с нейтроном (n) в ядрах имеют более сильную пространственную корреляцию в сравнении со взаимодействием p-p и n-n за счет сильного взаимодействия. Действительно, энергия связи системы p-n (дейтрона) составляет 2.2 МэВ, а два нейтрона и два протона в связанном состояния не зарегистрированы. Ярким примером влияния таких корреляций является формирование в ядре кластеров, таких как d (дейтрон), t (тритон), 3He, и 4He (α-частица). В рамках реализации данного проекта, роль нейтрон-протонных связанных систем будет исследована путем сравнительного анализа каналов реакции, ведущих к формированию возбужденных состояний изобар-аналоговых ядер 11С и 11B. Предполагается провести экспериментальное и теоретическое исследования каналов реакции 12C(d, t)11C и 12C(d, 3He)11B, что позволит получить более детальную информацию о роли p-n взаимодействия. Также для данного взаимодействия будут проведены теоретические и экспериментальные исследования каналов упругого и неупругого рассеяния, а также передачи α-кластера в реакции 12C(d,6Li)8Be.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Жеңіл ядролардың құрылымын зерттеу нуклондар арасындағы өзара әрекеттесу қасиеттерін түсінудің кілті болып табылады. Ауыр ядролардан айырмашылығын қарағанда, массасы A≤16 ядролар үшін теориялық есептеулер көбінесе тиімді нуклон-нуклондық әрекеттесулерді енгізбестен, ab initio жүргізілуі мүмкін. Сонымен қатар, ядролардың құрылымын нақтырақ сипаттау үшін өзара әрекеттесудің бұл түрін ескеру қажет. Белгілі болғандай, ядролардағы нейтронмен (n) протон (р) күшті тартылыс салдарынан p-p және n-n әрекеттесуімен салыстырғанда күштірек кеңістіктік корреляцияға ие болады. Шынында да p-n жүйесінің байланыс энергиясы (дейтерон) байланысқан күйде тіркелмеген қалған екі жұпқа қарағанда 2,2 МэВ. Мұндай корреляция әсерінің жарқын мысалы ядрода d (дейрон), t (тритон), 3He және 4He (α-бөлшек) сияқты шоғырлардың түзілуі болып табылады. Жоба аясында нейтрон-протонды тарту рөлі 11С және 11В изобар ядроларының қозған күйлерінің пайда болуына әкелетін екі реакциялық арнаның салыстырмалы талдауы арқылы зерттелетін болады. 12C(d, t)11C және 12C(d, 3He)11B реакция арналарының эксперименталды және теориялық зерттеулерін жүргізу ұсынылады. Бұл ретте 2H+12C реакциясы үшін 12C(2H,6Li)8Be α-кластерінің серпімді және серпімсіз шашырауы мен беріліс арналарының теориялық және эксперименттік зерттеулері жүргізіледі.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта заключается в исследовании структуры легких ядер и влияния нуклон-нуклонных взаимодействий на кластеризацию нуклонов в ядрах в каналах реакции d+12C.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты жеңіл ядролардың құрылымын және d+12C реакция арналарында ядролардағы нуклондардың кластерленуіне нуклон-нуклондық әрекеттесулердің әсерін зерттеу болып табылады.

Методы исследования (на русском) : Теоретические (метод искаженных волн и метод связи каналов реакций), экспериментальные (метод недостающих масс dE-E метод), компьютерные ( пакет объектно-ориентированных «С++» программ и библиотек ROOT )

Методы исследования (на казахском) : теориялық (бұрмаланған толқындардың әдістері және реакция арналарының қосылуы әдісі), тәжірибелік (dЕ-Е әдісі, массалық жетіспейтін әдісі), компьютерлік (объектіге бағытталған (C++) бағдарламалары мен ROOT кітапханаларының жиынтығы)

Obtained results and novelty (in Russian) : 1. Будут получены новые экспериментальные данные по упругогому и неупругому рассеянию в реакции d+12C. Энергетические спектры дейтронов, угловые распределения дифференциальных сечений. 2. Будут получены оптические потенциалы с учетом связи каналов для описания экспериментальных данных, полученных нами и другими авторами. Расчет спектра возбуждений ядра 12С в рамках кластерного подхода и метода Харти-Фока с пробными волновыми функциями Бринка. Сравнение результата расчетов с полученными нами экспериментальными данными.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1. d+12C реакциясындағы серпімді және серпімсіз шашырау туралы жаңа тәжірибелік мәліметтер алынады. Дейтрондардың энергетикалық спектрлері, дифференциалдық қималардың бұрыштық таралулары. 2. Оптикалық потенциалдар біз және басқа авторлар алған тәжірибелік деректерді сипаттау үшін арналардың қосылуын ескере отырып алынады. Кластерлік тәсіл және Харти-Фок әдісі шеңберінде 12С ядросының қозу спектрін сынақ Бринк толқындық функцияларымен есептеу. Есептеу нәтижелерін біз алған тәжірибелік мәліметтермен салыстыру.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : нет

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : нет

Level of implementation (in Russian) : нет

Level of implementation (in Kazakh) : нет

Efficiency (in Russian) : Развитие теоретических методов, применяемых в ходе реализации проекта, является востребованным и актуальным вопросом современной ядерной физики. Результаты работы будут весьма полезны для более глубокого понимания природы возбужденных состояний ядер 8Be, 11C, 11B, 12С

Efficiency (in Kazakh) : Жобаны іске асыру барысында қолданылатын теориялық әдістерді дамыту қазіргі заманғы ядролық физиканың сұранысқа ие және өзекті мәселесі болып табылады. Жұмыс нәтижелері 8be, 11C, 11B, 12С ядроларының қозған күйлерінің табиғатын тереңірек түсіну үшін өте пайдалы болады

Field of application (in Russian) : Экспериментальная и теоретическая ядерная физика. Целевые потребители: исследовательские группы, работающие в области экспериментальной и теоретической ядерной физики; докторанты, магистранты, обучающиеся по специальностям: ядерная физика, теоретическая физика, техническая физика; мировое научное сообщество в области экспериментальной и теоретической ядерной физики. Результаты исследования имеют важное значение для ядерной астрофизики, для понимания происхождения элементов во Вселенной.

Field of application (in Kazakh) : Эксперименттік және теориялық ядролық физика. Мақсатты тұтынушылар: эксперименттік және теориялық ядролық физика саласында жұмыс істейтін зерттеу топтары; ядролық физика, теориялық физика, техникалық физика мамандықтары бойынша оқитын докторанттар, магистранттар; эксперименттік және теориялық ядролық физика саласындағы әлемдік ғылыми қоғамдастық. Зерттеу нәтижелері ядролық астрофизика үшін, ғаламдағы элементтердің пайда болуын түсіну үшін өте маңызды.