The object of research, development or design (in Russian) : Термоядерные процессы Вселенной

The object of research, development or design (in Kazakh) : Әлемдегі термоядролық процестер

Aim of work (in Russian) : Сравнительный анализ скоростей реакций радиационного захвата нейтронов на изотопах бора и углерода при переходе от статистики Максвелла-Больцмана к слабо-неравновесной статистике Цаллиса для оценки условий протекания термоядерных процессов в звездной среде.

Aim of work (in Kazakh) : Жұлдыздық ортадағы термоядролық процестердің шарттарын бағалау үшін Максвелл-Больцман статистикасынан әлсіз тепе-тең емес Цаллис статистикасына көшу кезінде бор мен көміртегі изотоптары бойынша радиациялық нейтронды ұстау реакцияларының жылдамдығын салыстырмалы талдау.

Методы исследования (на русском) : Все методы и подходы, используемые для описания термоядерных процессов в рамках МПКМ, описаны в монографиях руководителя проекта и некоторых обзорах сотрудников лаборатории Ядерной астрофизики,. Данная модель, краткое писание которой занимает 20-30 страниц, развивается руководителем проекта, начиная с конца 80-х годов прошлого века и однозначно и неоднократно показала свою работоспособность и обоснованность. Ранее полученные результаты (2009-2023 г.) уже опубликованы в десятках статей в международных рецензируемых журналах.

Методы исследования (на казахском) : MPCM шеңберіндегі термоядролық процестерді сипаттау үшін қолданылатын барлық әдістер мен тәсілдер жоба жетекшісінің монографияларында және Ядролық астрофизика зертханасының мүшелерінің бірнеше шолуларында сипатталған. Қысқаша сипаттамасы 20-30 бетті құрайтын бұл модельді жоба жетекшісі 1980 жылдардың аяғынан бастап әзірледі және өзінің орындылығы мен негізділігін біржақты және бірнеше рет көрсетті. Бұрын алынған нәтижелер (2009-2023) халықаралық рецензияланған журналдарда ондаған мақалаларда жарияланған.

Obtained results and novelty (in Russian) : По итогам выполнения Проекта мы планируем получить следующие количественные характеристики: – программное обеспечение для расчетов скоростей реакций с модифицированной небольцмановской весовой функцией для различных вариантов параметра неравновесности (q- параметра); – скорости реакций радиационного захвата нейтронов на группах изотопов бора и углерода для неэкстенсивной статистики Цаллиса (табличные данные, аналитические параметризации, графические иллюстрации). По итогам выполнения Проекта мы планируем получить следующие качественные результаты: – выявить и оценить новые эффекты в температурной зависимости скоростей (n,) реакций на изотопах бора 10,11,12,13B и углерода 12,13,14C при переходе от статистики МБ к ЦС; – оценить следствия перехода на статистику отличную от классической статистики Максвелла-Больцмана при расчете скоростей реакций для r-процессов на легких ядрах.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жобаның соңына қарай біз келесі сандық сипаттамаларды алуды жоспарлап отырмыз: – тепе-теңдіксіз параметрдің (q-параметрі) әртүрлі нұсқалары үшін модификацияланған Больцмандық емес салмақтау функциясы бар реакция жылдамдығын есептеуге арналған бағдарламалық қамтамасыз ету; – кең емес Цаллис статистикасы үшін бор және көмір изотоптары топтары бойынша радиациялық нейтронды ұстау реакцияларының жылдамдығы (кестелік мәліметтер, аналитикалық параметрлер, графикалық суреттер). Жобаның соңында біз келесі сапалы нәтижелерді алуды жоспарлап отырмыз: – 10,11,12,13В бор изотоптары мен көміртегі изотоптары 12,13,14С реакция жылдамдығының (n, γ) температураға тәуелділігінде МБ статистикасынан КС статистикасына ауысқанда жаңа әсерлерді анықтау және бағалау; – жеңіл ядролардағы r-процестер үшін реакция жылдамдығын есептеу кезінде Максвелл-Больцманның классикалық статистикасынан өзгеше статистикаға көшудің салдарын бағалау.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Теоретические результаты проводимых исследований представляют собой новое направление в ядерной астрофизике для описания процессов радиационного захвата нуклонов на легких ядрах, которые охватывают пост-BBN период эволюции Вселенной, а также определяют современные представления о распространенности химических элементов. Кроме того, полученные результаты будут иметь большой социальный и политический эффект в аспекте представления нашей страны, как государства, поддерживающего фундаментальные исследования в одной из самых новых и передовых областей современной науки – ядерной астрофизики.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Ағымдағы зерттеулердің теориялық нәтижелері Әлем эволюциясының BBN кейінгі кезеңін қамтитын жеңіл ядролардағы радиациялық нуклондарды ұстау процестерін сипаттау үшін ядролық астрофизиканың жаңа бағыты болып табылады, сонымен қатар химиялық элементтердің көптігі туралы заманауи түсінікті анықтайды. Сонымен қатар, алынған нәтижелер біздің елімізді қазіргі ғылымның ең дамып келе жатқан және озық салаларының бірі – ядролық астрофизикадағы іргелі зерттеулерді қолдайтын мемлекет ретінде көрсету тұрғысынан маңызды әлеуметтік және саяси әсер етеді.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Орындалмады

Efficiency (in Russian) : Теоретические результаты проводимых исследований дадут возможность оценить поправки к скоростям ядерных реакций в условиях неравновесной среды, обосновать необходимость обновления международных специализированных баз данных (таких как, JINA REACLIB, STARLIB, TENDL KADONIS, FIRE и. др.), которые широко используются научно-техническим сообществом как в исследовательских, так и прикладных целях.

Efficiency (in Kazakh) : Іске асырылып жатқан зерттеулердің теориялық нәтижелері емес, халықаралық мамандандырылған мәліметтер базасында (мысалы, Джина Реаклиц, jinaclib, jinaclib, steaclib, steaclib, steaclib, starlib, starlib, starlib, strighlib, in tignis және т.б.) түзетуге, ғылыми-техникалық қоғамды зерттеуге және қолданбалы мақсаттарда кеңінен қолданады.

Field of application (in Russian) : Любые другие Проекты, связанные с термоядерным синтезом, например, общеевропейский Проект «международный экспериментальный термоядерный реактор» (ITER), членом которого недавно стал Казахстан, (http://www.iter.org/ , http://www.iterrf.ru/ ), и который уже начал реализоваться. Научные работы и другие Проекты, связанные с изучением короткоживущих изотопов легких ядер, термоядерных реакций и их применением в науке и технике.

Field of application (in Kazakh) : Термоядролық синтезге қатысты кез келген басқа жобалар, мысалы, Қазақстан жақында мүше болған (http://www.iter.org/, http://www.iterrf.ru/) және қазірдің өзінде жүзеге асырыла бастаған «Халықаралық термоядролық эксперименттік реактор» (ITER) жалпыеуропалық жобасы. Жеңіл ядролардың қысқа мерзімді изотоптарын, термоядролық реакцияларды зерттеуге және оларды ғылым мен техникада қолдануға байланысты ғылыми жұмыстар және басқа жобалар.