The object of research, development or design (in Russian) : Объект исследования: трибосистема «станок–приспособление–инструмент–деталь» в процессе лезвийной обработки наружных и внутренних поверхностей при применении уникальных ресурсо-энергосберегающих металлорежущих инструментов. Объект разработки: оригинальные (усовершенствованные) конструкции ресурсо-энергосберегающих металлорежущих инструментов (в т.ч. сверл, развёрток, протяжек, ротационных резцов), обеспечивающие снижение температур, напряжений и контактных деформаций в зоне резания и повышение ресурса/стойкости. Объект проектирования: технологические процессы механообработки с обоснованными режимами резания и выбором смазочно-охлаждающих сред для достижения заданной точности и шероховатости при минимальных затратах.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны: станок–айлабұйым–құрал–бөлшек трибожүйесі, ол сыртқы және ішкі беттерді лезвиялық (кескіштік) өңдеу үдерісінде ресурс пен энергияны үнемдейтін бірегей металлкескіш құралдарды қолданумен сипатталады. Әзірлеу нысаны: ресурс пен энергияны үнемдейтін металлкескіш құралдардың түпнұсқалық (жетілдірілген) құрылымдары (соның ішінде бұрғылар, кеңейткіштер/развёрткалар, протяжкалар, ротациялық резецтер), олар кесу аймағындағы температураны, кернеулер мен жанасу деформацияларын азайтып, құралдың ресурсы/тозуға төзімділігін арттыруға бағытталған. Жобалау нысаны: механикалық өңдеудің технологиялық процестері — кесу режімдерін ғылыми негіздеу және майлау-суыту сұйықтықтарын (МСС) дұрыс таңдау арқылы берілген дәлдік пен бет кедір-бұдырлығына ең аз шығынмен қол жеткізу.

Aim of work (in Russian) : исследование трибологических параметров в процессе резания при обработке наружных и внутренних поверхностей уникальными конструкциями ресурсо-энергосберегающими металлорежущими инструментами различных материалов с измерением напряжений и температуры зоне резания для достижения высокой точности и шероховатости обрабатываемых поверхностей деталей машин с минимальными затратами при наименьшей себестоимости изделия

Aim of work (in Kazakh) : кесу процесінде трибологиялық параметрлерді зерттеу – әртүрлі материалдардан жасалған ресурстық және энергия үнемдейтін бірегей құрылымды металлкескіш аспаптармен сыртқы және ішкі беттерді өңдеу кезінде, өңдеу аймағындағы кернеу мен температураны өлшеу арқылы машина бөлшектерінің өңделген беттерінің жоғары дәлдігі мен кедір-бұдырсыздығына ең төменгі шығынмен және бұйымның ең төменгі өзіндік құнымен қол жеткізу.

Методы исследования (на русском) : основные положения теории резания, принципы машиностроения и теоретической механики, основы проектирования металлорежущих инструментов, методы математической статистики, численные методы решения систем дифференциальных и интегро-дифференциальных уравнений, а также математическое моделирование и оптимизация параметров

Методы исследования (на казахском) : Теориялық-әдіснамалық негіз Кесу теориясы, машинажасау және теориялық механика қағидаттары, металлкескіш құралдарды жобалау негіздері, математикалық статистика, дифференциалдық және интегро-дифференциалдық теңдеулерді сандық шешу әдістері, сондай-ақ математикалық модельдеу мен параметрлерді оңтайландыру қолданылады

Obtained results and novelty (in Russian) : Разработанный ресурсо- и энергосберегающий металлорежущий инструмент привёл к снижению коэффициента трения при резании, увеличению срока его службы и улучшению качества обработки (повышению точности и уменьшению шероховатости поверхности). Научная новизна разработки заключается в оригинальной конструкции металлорежущего инструмента и применении новой методики анализа его триботехнических характеристик в условиях, максимально приближенных к реальным эксплуатационным.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Әзірленген ресурс және энергия үнемдейтін металлкескіш аспап кесу процесінде үйкеліс коэффициентін төмендетуге, аспаптың қызмет ету мерзімін арттыруға және өңдеу сапасын (дәлдігін жоғарылату мен бет кедір-бұдырлығын азайту) жақсартуға мүмкіндік берді. Ғылыми жаңалығы металлкескіш аспаптың түпнұсқалық құрылымында және оның триботехникалық сипаттамаларын нақты пайдалану жағдайларына барынша жақын ортада талдау әдістемесін қолдануда болып табылады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработанные ресурсо- и энергосберегающие металлорежущие инструменты обладают улучшенными триботехническими характеристиками контакта поверхностей «инструмент–деталь», обеспечивая снижение коэффициента трения и интенсивности износа режущей части. Оптимизированная конструкция инструмента способствует повышению точности и качеству обработанной поверхности при одновременном увеличении срока службы. Технология позволяет снизить энергозатраты и себестоимость механообработки за счёт повышения стойкости и эффективности процесса резания.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Әзірленген ресурс және энергия үнемдейтін металлкескіш аспаптар «аспап–бөлшек» жанасу беттерінің триботехникалық сипаттамаларын жақсарта отырып, үйкеліс коэффициенті мен кесу бөлігі тозу қарқындылығын төмендетуді қамтамасыз етеді. Аспаптың оңтайландырылған құрылысы өңделген бет сапасы мен дәлдігін арттыруға, сондай-ақ қызмет ету мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. Технология кесу процесінің тиімділігі мен аспаптың тозуға төзімділігін арттыру арқылы энергия шығындары мен өңдеу өзіндік құнын азайтады.

Level of implementation (in Russian) : Разработаны и изготовлены опытные образцы ресурсо- и энергосберегающих металлорежущих инструментов, прошедшие лабораторные экспериментальные исследования триботехнических характеристик в условиях, моделирующих эксплуатационные. Уровень готовности технологии соответствует TRL 6 и свидетельствует о готовности к переходу на этап натурных испытаний и промышленной апробации.

Level of implementation (in Kazakh) : Ресурс және энергия үнемдейтін металлкескіш аспаптардың тәжірибелік үлгілері әзірленіп, жасалды және олар пайдалану жағдайларын модельдейтін ортада триботехникалық сипаттамалар бойынша зертханалық эксперименттік сынақтардан өтті. Технологияның дайындық деңгейі TRL 6 деңгейіне сәйкес келеді және табиғи сынақтар мен өнеркәсіптік апробация кезеңіне өтудің дайын екенін көрсетеді

Efficiency (in Russian) : Усовершенствованные конструкции ресурсо- и энергосберегающих МРИ снижают температуру, напряжения и контактные деформации в зоне резания; улучшают центрирование инструмента, точность и качество, повышают стойкость и ресурс. Рост ресурса инструмента ведёт к меньшему числу переналадок и повышению производительности; оптимальные режимы и конструкции обеспечивают максимальную производительность при минимальных ресурсных затратах. Полученные результаты конкурентоспособны по технологичности, производительности, точности, эффективности, экономичности и простоте внедрения; пригодны для совершенствования процессов и создания новой продукции, в т.ч. для продажи как интеллектуальный продукт; предусмотрены работы по коммерциализации и возможна организация производства на площадках партнёров. Публикации, учебное пособие и монография; патент РК; развитие научной школы

Efficiency (in Kazakh) : Ресурс және энергия үнемдейтін МКҚ-дың жетілдірілген құрылымдары кесу аймағындағы температураны, кернеулер мен жанасу деформацияларын азайтады; құралдың центрленуін, дәлдігін және сапасын жақсартып, тозуға төзімділігі мен ресурсын арттырады. Құрал ресурсы артқан сайын қайта баптаулар азаяды, нәтижесінде өнімділік өседі; оңтайлы режімдер мен құрылымдар ресурстық шығындарды азайта отырып, ең жоғары өнімділікті қамтамасыз етеді. Коммерцияландыру және бәсекеге қабілеттілік. Нәтижелер технологиялылығы, өнімділігі, дәлдігі, тиімділігі, үнемділігі және енгізу қарапайымдылығы бойынша бәсекеге қабілетті; үрдістерді жетілдіруге әрі жаңа өнім жасауға жарамды, зияткерлік өнім ретінде сатуға болады; коммерцияландыру жұмыстары және серіктес алаңдарында өндірісті ұйымдастыру мүмкіндігі қарастырылған. Мақалалар, оқу құралы және монография; ҚР патенті; ғылыми мектепті дамыту

Field of application (in Russian) : Результаты исследований находят применение в машиностроении и металлообработке при разработке и внедрении ресурсо- и энергосберегающих металлорежущих инструментов нового поколения с учётом триботехнических характеристик контактных поверхностей и инструмента. Могут использоваться для повышения точности и качества обработки наружных и внутренних поверхностей деталей машин, а также для снижения себестоимости технологических процессов. Полученные данные целесообразно применять в научно-исследовательских институтах и конструкторско-технологических подразделениях предприятий инструментального и обрабатывающего сектора

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері машина жасау мен металл өңдеу салаларында, жанасу беттері мен аспаптың триботехникалық сипаттамаларын ескере отырып, жаңа буындағы ресурс және энергия үнемдейтін металлкескіш аспаптарды әзірлеу мен енгізу кезінде қолданылады. Олар бөлшектердің сыртқы және ішкі беттерін өңдеу дәлдігі мен сапасын арттыруға, сондай-ақ технологиялық процестердің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Алынған деректерді ғылыми-зерттеу институттарында және аспап жасау мен өңдеу секторының конструкторлық-технологиялық бөлімшелерінде пайдалану орынды.